Retinitis Pigmentosa (RP)

Op de infodagen ‘retinitis pigmentosa’ van VeBeS in 2009 hield professor Bart Leroy (UZ Gent) een heel boeiende voordracht over RP en andere netvliesaandoeningen. In twee afleveringen bieden we jullie een weergave van zijn uiteenzetting. Om te bewaren!

Prof. Leroy studeerde geneeskunde, 2 jaar genetica en 4 jaar oftalmologie. Daarna werkte hij 3 jaar in Londen, om meer te leren over diverse oogziekten. Hij was er ook bezig met moleculaire genetica (DNA-onderzoek). In 2001 kwam hij terug naar het UZ Gent, waar hij met een collega het centrum oftalmo-genetica uitbouwde.

De oogziekten die prof. Leroy bespreekt, zijn erfelijk. Ze liggen dus vervat in de genen. Wanneer van een patiënt vermoed wordt dat hij een erfelijk bepaalde aandoening heeft, worden genetische tests gedaan.

Om het verhaal volledig te vertellen, geeft prof. Leroy eerst basisinformatie over oftalmologie (hoe werkt het oog?) en genetica (hoe werken genen?) Daarna bespreekt hij de aandoening ‘retinitis pigmentosa’ (RP).

Verder komen twee andere netvliesaandoeningen aan bod: ‘Stargardt maculadystrofie’ en ‘Leber congenitale amaurose’. En de professor eindigt met de vraag: hoever staan we met de gentherapie?

Genetica

Een gen is een code, meestal de code van een eiwit. Een eiwit is een product dat iets doet in ons lichaam.

Elke mens heeft 30.000 genenparen. Onze genen zijn dus twee aan twee gekoppeld. Telkens komt het ene gen van je moeder, het andere van je vader. Ons lichaam bestaat uit miljarden cellen. Elke cel heeft een fotokopie van alle genen.

De spieren bestaan voornamelijk uit twee eiwitten: actine en myosine. De code van die eiwitten zit in een welbepaald gen. Dat gen zit in al onze cellen, dus bv. ook in de huidcellen van de grote teen, hoewel die geen spieren maken. Alleen spiercellen gebruiken de gen-code voor spieren. Elke cel haalt uit de genen wat hij nodig heeft om te doen waartoe hij bestemd is.

Zaad- en eicellen bevatten geen dubbele, maar enkele genen. De reden is eenvoudig: bij de voortplanting geeft elke ouder de helft van zijn genetisch materiaal aan het kind. Dat gebeurt lukraak: de natuur haalt de twee sets van 30.000 genen uit elkaar tot één set.

In maart van dit jaar vertelde ik in mijn voordracht dat er 191 genen bekend waren voor de aandoeningen van netvlies en oogzenuw. Intussen moet ik zeggen: er zijn 197 genen. Op zes maanden zijn er dus zes nieuwe genen bekend geworden. En we zijn er nog lang niet. Toen ik begon in 1998, kenden we 58 genen…

Genen liggen op chromosomen. En de bouwstof waaruit een gen bestaat, is DNA.

Mannen en vrouwen verschillen op genetisch vlak. Maar die verschillen zijn erg klein. Van de 23 koppels chromosomen die we hebben, is er slechts één dat het verschil tussen man en vrouw bepaalt. Bij een jongen bestaan het 23ste chromosomenpaar uit een X- en een y-chromosoom. Een meisje heeft van beide ouders een X-chromosoom gekregen.

Dat is belangrijk voor een goed begrip van RP. Eén van de vormen van RP is immers geslachtsgebonden. Het gen dat verantwoordelijk is voor de aandoening (als er een fout op zit), bevindt zich op het X-chromosoom. Een vrouw kan de fout dragen, maar alleen een man kan die vorm van RP krijgen. Daar kom ik later op terug.

De werking van het oog

Vooraan in het oog zit het hoornvlies (cornea), het vliesje waarop men een contactlens plaatst. Dan hebben we een klein kamertje, de ‘voorste oogkamer’. Aan de achterkant van dat kamertje zit de iris (regenboogvlies), die de kleur van ons oog bepaalt. Net achter de iris, in het midden, bevindt zich een zwart holletje waar het licht door naar binnen gaat.

Via de lens wordt het licht gefocust op de film van het oog: het netvlies (retina). Dat is de binnenbekleding van de achterkant van het oog. In het midden van het netvlies zit het ‘scherpzichtpunt’: één bepaald punt waarmee je de dingen fixeert waar je naar kijkt. Met de zijkanten van het netvlies zie je ook, maar niet scherp. Fixeer je bv. op een persoon, dan zie je de achtergrond niet scherp. Als je leest, fixeer je op de tekst.

Het ‘scherpzichtveld’ is de breedte van je zicht.

Net naast het scherpzichtpunt zit de kop van de oogzenuw. Op die plek vertrekt de oogzenuw als een elektrische kabel van het oog naar de hersenen.

Als je RP hebt met tunnelzicht, verlies je je gezichtsveld. In het midden van de tunnel kun je iemand nog vrij goed herkennen, terwijl je over obstakels struikelt omdat die buiten de tunnel vallen. Dat is een perifere netvliesaantasting. (Er bestaan ook oogaandoeningen die een centrale netvliesaantasting veroorzaken.)

Wat ons oog doet, is eigenlijk simpel: het vertaalt licht, beelden in elektriciteit. Die elektriciteit is de taal die onze hersenen verstaan. De beelden die op ons netvlies vallen, worden achteraan in ons hoofd, aan beide kanten, geïnterpreteerd. Een beeld wordt daar bv. herkend als een mevrouw met een roze jurk.

Als kind leren we kijken, zoals we leren lopen. Dat is belangrijk in verband met gentherapie, waar ik aan het einde van mijn voordracht over spreek. Want mensen die blind waren van bij de geboorte en met gentherapie behandeld worden, zullen nooit perfect kunnen zien, ook al maken we hun netvlies perfect. Ze hebben nooit leren kijken. We moeten de behandeling heel vroeg doen om echt spectaculair resultaat te krijgen.

Hoe zetten wij licht in elektriciteit om? We hebben daar twee soorten gespecialiseerde cellen voor in ons netvlies. Er zijn heel veel soorten cellen in ons netvlies, maar ik focus nu op twee soorten: de staafvormige en de kegelvormige cellen. Zij zetten licht om in elektrische prikkeltjes, via een fysiochemisch proces. Dat proces is wat bij heel veel netvliesziekten misloopt. Genen die de code vormen voor een eiwit dat in het proces meespeelt, zijn vaak de oorzaak van ziekten.

De kegelcellen kunnen kleur herkennen. Er zijn blauw-, rood- en geelgevoelige kegeltjes. Als het donker is, zie je geen kleur meer. Dan zorgen de staafjes ervoor dat je kunt navigeren. Maar in het donker zie je alles in grijswaarden en onscherp. Wat ver staat, wordt een onherkenbare schim. De kegeltjes komen in actie naarmate er meer licht is. Hun werking heeft veel effect. Stel dat er achteraan in de zaal licht is, dan herken je mensen die daar zitten beter dan mensen die dichtbij zitten.

Overdag zijn de staafjes niet actief. Daarom hebben je ogen even tijd nodig om aan te passen als je opeens een donkere ruimte binnengaat. Het duurt eventjes voor de staafjes actief geworden zijn.

In het scherpzichtpunt, centraal in het netvlies, zitten alleen kegels. De kegels zijn volledig verantwoordelijk voor ons scherp zicht. Rondom dat centrale puntje zitten heel wat kegels en staafjes door elkaar. Per netvlies hebben we 120 tot 130 miljoen staafjes en 20 keer minder kegeltjes.

De kegels en staven zitten ingebed in andere, grote cellen, ik noem ze ‘moedercellen’. Het zijn de retinale pigmentepitheelcellen. ‘Retinaal’ wil zeggen: van het netvlies. ‘Pigment’ verwijst naar het feit dat ze nogal wat pigment bevatten. Deze cellen absorberen het overtollige licht achterin in het oog, maar doen nog veel meer. Ze recycleren bijvoorbeeld vitamine A, een essentieel element om licht in elektriciteit te kunnen omzetten.

Je kunt je niet voorstellen hoeveel miljarden keer per seconde in ons netvlies een molecule vitamine A van zijn actieve naar zijn inactieve vorm wordt omgezet, om licht in elektriciteit te kunnen veranderen. De afgebroken, inactieve vitamine A wordt niet weggegooid, maar grotendeels gerecycleerd en teruggegooid naar de staafjes en kegeltjes.

Het uiteinde van een staafje is staafvormig. Als je er in detail naar kijkt, zie je dat het lijkt op een gesloten pannenkoek: twee membranen met daartussen een omslag, waarin de eiwitten zitten die licht in elektriciteit omzetten. De pigmentepitheelcellen vreten die eiwitten continu op, de staafjes en kegeltjes maken er nieuwe.

Als nu dat eiwit slecht gemaakt is doordat de code niet klopt, is de patiënt niet in staat om licht in elektriciteit om te zetten. Je ziet dan niet goed, en dan houden de staafjes en kegeltjes het voor bekeken. Genen (gebouwd uit DNA) kunnen mutaties bevatten, genetische fouten. Als de genetische code slecht is door een mutatie, is het eiwit slecht. En als het eiwit slecht is, wordt een bepaalde functie niet goed uitgevoerd. Dat is het geval bij RP en andere erfelijke oogaandoeningen.

Er zijn drie manieren om een ziekte over te erven. Ik vertelde al dat we twee keer 23 chromosomen hebben. Ik ben een jongen en dus is mijn 23ste koppel chromosomen een X en een y. Een meisje heeft twee X-en. De andere 22 paren verschillen niet.

Je kunt ‘autosomaal recessieve retinitis pigmentosa’ hebben. ‘Autosomaal’ wil zeggen dat het met die 22 chromosomen te maken heeft, het geslacht doet er niet toe. Jongens en meisjes hebben evenveel kans om aangetast te zijn. ‘Recessief’ wil zeggen: je hebt de ziekte alleen als je van vader én van moeder een chromosoom hebt geërfd met daarop in hetzelfde gen een fout. Je hebt dus twee fouten, één van elke ouder. Beide ouders zijn drager van de ziekte; maar zij wisten dat niet. Jij bent aangetast omdat ze jou toevallig allebei dat slechte gen gegeven hebben. Slechte code, slecht eiwit, slechte functie. Maar het risico is heel klein – tenzij je trouwt met je neef of nicht die ook drager of patiënt is.

Een tweede groep zijn de ‘autosomaal dominante’ ziektes. Een fout in één van beide kopieën van een gen volstaat om je ziek te maken. Ook bij autosomaal dominante aandoeningen zijn jongens én meisjes aangetast. Dit geeft een enorm risico. Als je man bent en een zaadcel maakt, heb je een risico van één op twee om het slechte aan je kind door te geven. Als je vrouw bent en een eicel maakt, heb je ook een risico van één op twee. Het herhalingsrisico is dus 50%.

Een derde en laatste overervingswijze is de ‘X-gebonden’ manier. Ik vertelde al dat vrouwen twee X-chromosomen hebben en mannen een X en een y. Bij de X-gebonden overervingswijze zit de fout in de X, maar heb je er geen last van als je twee X-en hebt. Vrouwen (XX) dragen de ziekte wel en geven ze door. Maar alleen mannen kunnen ziek worden, via de X die ze van hun moeder krijgen. X-gebonden aandoeningen erven nooit over van mannen op zonen. Maar de man maakt al zijn dochtertjes wel draagster, want hij gaf zijn X aan hen door. Als de dochter een jongetje baart, heeft dat 50% kans op de slechte X.

Retinitis Pigmentosa (RP)

RP komt vrij frequent voor: bij één op drieduizend mensen. Het is een perifere netvliesziekte. Kort gezegd: de staafjes gaan kapot en sleuren de kegeltjes, die met veel minder zijn, met zich mee. Wat overblijft, is de plek waarin je vooral kegels hebt, het centrale stukje van je netvlies. Vandaar dat je nog relatief scherp ziet, maar tunnelzicht krijgt.

Het begint met een fase van nachtblindheid, rond je puberteit. Dat kan wat vroeger of wat later komen, afhankelijk van het ziektebeeld en het gen. De staafjes zitten er nog, maar werken niet meer. In een tweede fase loop je overal tegenaan: zelfs overdag kun je in de periferie niet goed meer waarnemen. Centraal in je tunnel zie je wel alles en herken je mensen. Je krijgt opmerkingen als: “Heb je dat niet gezien?” en je ondervindt meer en meer last. Dan stelt de oogarts zijn diagnose…

Ik weet dat het een grote schok is om te horen dat je RP hebt. Maar ik vertel het heel open, ook al gaat de patiënt dan wenend naar huis. Openheid met veel inleving vind ik de beste techniek om slecht nieuws mee te delen. Dan komt de aanvaarding het snelst.

Gelukkig is RP niet het einde. Ik zie heel weinig mensen met een netvliesaandoening die het niet maken in hun leven. Ze hebben het wel moeilijk, dat staat vast. Maar wie het positief opneemt, komt het verst.

Sommige mensen met RP zien uiteindelijk ook de centrale tunnel kwalitatief verminderen. Als het tunneltje geen scherp zicht meer toelaat, zakken ze naar een 3 op 10. Dit wil zeggen dat ze pas op 3 meter kunnen lezen wat anderen al op 10 meter lezen. Er zijn ook mensen – gelukkig heel weinig – die ten slotte zelfs niet meer kunnen zien of het licht aan is of uit.

RP is een aandoening die autosomaal dominant, autosomaal recessief of X-gebonden overgeërfd kan worden. Daarom komt bij het onderzoek ook genetica te pas. Ik stel mijn patiënten enkele specifieke vragen en maak een stamboom op. Meestal (niet altijd) zijn dominante RP-patiënten er het minst erg aan toe. Ik geef een voorbeeld: meneer X, 63 jaar, heeft een perfect normaal netvlies en een zicht van ongeveer 10 op 10. Dominante RP heeft wel het nadeel dat je 1 op 2 herhaling hebt.

In de zijkanten van het netvlies van meneer X is pigment (verkleuring) te zien. Dat is typisch bij RP. Vandaar: ‘pigmentosa’. Eigenlijk is dat pigment littekenvorming. Het andere deel van de naam, ‘retinitis’, klopt eigenlijk niet helemaal. In 1969 werd RP beschreven als een ontstekingsziekte van de retina. Vandaar ‘retinitis’, zoals als tendinitis en artritis: ‘-itis’ wijst in de geneeskunde op een ontsteking. Eigenlijk is er ook wel een beetje ontsteking, maar die is secundair. Primair heb je een degeneratie van het netvlies. Het gaat kapot omdat er met de genen iets mis is. Doordat de staafjes en kegeltjes hun kopje laten hangen, komen uit de cellen eiwitten vrij. Ons afweersysteem wil die vreemde stoffen kapot maken. Zo ontstaat de ontsteking.

Stargardt MaculaDystrofie

Net als RP is ‘Stargardt maculadystrofie’ een frequente aandoening. De ‘macula lutea’ of gele vlek is het centrale stuk van het netvlies, waar veel geel pigment zit. Maculadystrofie is iets anders dan maculadegeneratie. Degeneratie is vaak leeftijdgebonden. Bij 20 à 25 % van de 70-jarigen is de macula aangetast. Stargardt is een maculadystrofie. ‘Dystrofie’ betekent dat de aandoening progressief is en het zicht dus in de loop der jaren afneemt.

Terwijl RP een perifere retinale dystrofie is, die uiteindelijk ook centraal wat invloed kan hebben, begint Stargardt centraal, in het midden. Het ontstaat vooral bij kinderen van 8 à 15 jaar. Ze zien het bord niet goed meer. De oogarts merkt dat ze ook moeite hebben met kleuren. Hun zicht is verminderd tot 3 à 5 op 10 en zelfs met het beste brilletje zien ze niet beter. Dus is er iets mis met hun ‘film’. Want als je de beste lenzen gebruikt en je foto is nog niet scherp, dan moet je het op de film steken.

Stargardt is autosomaal recessief: papa en mama zijn drager. Maar zij wisten dat niet. Wij dragen allemaal 3 tot 10 recessieve ziektes. Ik las dat elk van ons 150 nieuwe mutaties heeft. Onze soort is dus eigenlijk heel veranderlijk. Een mutatie is een verandering van een eiwit. Niet alle veranderingen zijn trouwens slecht.

In België draagt één op twintig mensen de ziekte van Stargardt. De kans dat je een kind hebt met Stargardt, is makkelijk te berekenen. We nemen aan dat je niet met een neef of nicht getrouwd bent. Eén kans op twintig dat je drager bent, maal 1 op 2 dat je het doorgeeft, maal 1 op 20 dat je partner ook drager is, maal 1 op 2 dat zij het ook in haar eicel stopt. Dan is de kans 1 op 1.600 dat je kind Stargardt heeft. Dat is vrij veel.

Als iemand met Stargardt kinderen wil, stel ik voor dat de partner zich ook eens laat screenen. Bij een groot risico op kinderen met Stargardt raden we embryoselectie aan. We maken dan in feite een proefbuisbaby en screenen de embryootjes in het stadium van 8 cellen op de aanwezigheid van twee fouten. We behouden embryo’s waar maar één fout in zit (want ieder kind is drager) en planten die bij de vrouw in. Zij zal dan kinderen hebben die drager, maar geen patiënt zijn. Je laten testen kan dus zeker helpen.

Bij Stargardt is er een probleem met het gen van het eiwit dat verbruikte vitamine A naar buiten werkt voor recyclage in het retinaal pigmentepitheel. Dat pigmentepitheel krijgt constant giftige vitamine A te vreten en gaat eraan. Dit proces gebeurt blijkbaar veel meer in het centrale stuk van ons oog, in de macula, dan in de rand.

Mensen met Stargardt lopen op straat nergens tegen, maar herkennen je niet aan de overkant. Er ontstaat ook een probleem om rood en groen te onderscheiden.

Leber Congenitale Amaurose (LCA)

Reeds in 1869 en 1887 beschreef de Duitser Theodor Leber een aandoening waarbij kinderen blind zijn vóór de leeftijd van 6 maand. Ze ontwikkelen geen zicht en hebben ook nystagmus, een constante zoekbeweging van de ogen – alsof de hersenen constant tegen de ogen zeggen: zoek eens een beter beeld. Soms ziet het netvlies er normaal uit, soms niet. We noemen deze ziekte ‘Leber aangeboren netvliesblindheid’ of ‘Leber cogenitale amaurose’ (LCA).

Ouders van zo’n kindje klampen je vast, als arts. Ook als mens moet je daar tegen leren kunnen… Ik moet eerst een onderzoek doen onder narcose, om de elektrische functie van het netvlies te testen. Ik kan het kindje immers niet vragen om lettertjes te lezen en ook een gezichtsveldonderzoek lukt nog niet. Omwille van de nystagmus kan ik ook geen elektrode op het oog leggen: door de bewegingen zou het oog openschuren.

Onder narcose breng ik lichtflitsen van uiteenlopende intensiteit in het oogje, om dan telkens de opgewekte elektriciteit in het netvlies te meten. Ik weet wat ik moet zien. Verder is het oog nog normaal op die jonge leeftijd.

Als ik LCA vermoed, moet ik eerst allerlei andere ziektes uitsluiten. Dat is veel werk. Soms moet ik daarvoor ook naar andere specialisten doorverwijzen.

De aandoening LCA is autosomaal recessief. Toch kan het dat ouders die allebei van bij de geboorte blind zijn door LCA, perfect ziende kinderen hebben. Hoe is dat mogelijk? De enige mogelijke verklaring is dat de slechte genen die man en vrouw doorgeven, van elkaar verschillen! Zo worden de kinderen drager van twee verschillende vormen van LCA, maar hebben ze er zelf geen last van! We kennen intussen 12 genen die verantwoordelijk kunnen zijn voor LCA. In feite is LCA dus een groep van minstens 12 aandoeningen. Er zijn er zeker nog meer: bij 35% van de kindjes met een netvliesprobleem weten we niet aan welk gen het ligt. Dat zijn vervelende situaties, want die ouders wensen nog kinderen en willen hetzelfde probleem vermijden.

Gentherapie

Steeds meer mensen hebben over gentherapie gehoord. Ik heb een wachtlijst van een half jaar van mensen die mij willen spreken en ik werk dag en nacht…

Er is meer en meer evolutie in de technieken. Het wordt bv. mogelijk om door bloed te prikken een bepaald gen te zien. Naargelang het gen dat verantwoordelijk is, ziet het netvlies er anders uit. Zo kunnen we vaak in het oog zien in welk gen de fout zit. Het zou onbegonnen werk zijn om telkens alle genen te scannen. Als bv. in de rand van het netvlies witte puntjes en ronde pigmentaties zitten, dan komt dat door het CRB-gen. We leren veel bij door patiënten te bestuderen.

Wat is gentherapie? Ik geef een voorbeeld met twee jonge honden die in 2001 een experiment ondergingen. Op puppy’s experimenteren is geen probleem. Met een baby kun je dat niet maken. Want stel dat er in het oog een grote tumor zou gaan groeien…

De hondjes waren een tweeling en hadden LCA, dezelfde aandoening als bij mensen. Hier was de oorzaak een mutatie in de beide kopieën van het RPE65-gen, dat zorgt voor het recycleren van vitamine A. De recyclage gebeurde bij deze honden niet. De staafjes en kegeltjes in het netvlies bleven werkloos. In zo’n geval gaat het netvlies slechts na verloop van tijd kapot. Daardoor hadden we tijd om gentherapie toe te passen.

Een van de hondjes werd niet behandeld, de andere wel. Onder zijn netvlies werd operatief 150 microliter vocht ingespoten, nadat eerst een klein beetje gel was verwijderd om plaats te maken. In die druppel zaten 48 miljard virussen die een gewone verkoudheid veroorzaken. Maar de ziekmakende genen waren verwijderd. In de plaats was het RPE65-gen toegevoegd, waar die honden een defect in hadden. Het retinaal pigmentepitheel heeft dat gen nodig om vitamine A te recycleren.

Het onschadelijk gemaakte virus werkt als een kruiwagen om een goed gen aan te brengen. De kruiwagen rijdt binnen en zegt: “RPE-cel, hier heb je het RPE65-gen, maak er nu maar eiwit mee”. En dat gebeurt! Die nieuwe code wordt omgezet in een eiwit, dat eiwit recycleert vitamine A en opeens beginnen de staafjes en kegeltjes te werken. Het hondje dat kort na de geboorte behandeld werd, ziet sindsdien normaal.

Sinds 2007 wordt deze therapie ook toegepast op mensen. De ideale patiënt is iemand die jong is en toch al zelf kan beslissen dat hij de behandeling wil. Als je een 50-jarige behandelt, zal die daar geen enkel voordeel van hebben, want het netvlies is kapot. Op 18-jarige leeftijd kan er wel nog iets veranderen.

Zowel in Philadelphia als in Florida en Londen (in het centrum waar ik ben opgeleid) is bewezen dat de therapie werkt. Telkens toonde een gepubliceerde studie aan dat drie volwassen patiënten na gentherapie duidelijk vooruitgang hadden geboekt. Het is niet evident om op volwassen leeftijd voor het eerst een beter zicht te krijgen. Je hersenen hebben dan nooit geleerd om scherp te zien. Bij een 7-jarige kun je nog iets manipuleren, daarna is de invloed heel beperkt. Maar de proefpersonen rapporteren allemaal dat ze ook in het schemerdonker probleemloos kunnen rondlopen. De gevoeligheid van hun netvlies neemt dus enorm toe. Want de staafjes en kegeltjes krijgen opeens meer goed gerecycleerde vitamine A.

Intussen zijn twee van mijn patiënten behandeld en anderen staan op de wachtlijst om naar Philadelphia te gaan. We wilden met Philadelphia werken, omdat die groep technisch de beste is. En we moeten met kinderen werken. Eigenlijk zou het al op babyleeftijd moeten kunnen, of zelfs in de buik van de mama, opdat het netvlies en het zicht zich perfect kunnen ontwikkelen

In de ogen gaat gentherapie makkelijker dan elders. Ons oog is immers een klein, apart stukje van ons lijf. Als je daar virussen binnenbrengt, grijpt het immuunsysteem niet meteen in. Ze krijgen de tijd om de cellen even te infecteren. Bij erfelijke aandoeningen waar je bv. beenmerg genetisch moet manipuleren, wordt je immuunsysteem te snel wakker.

Men probeert hard om gentherapie ook bij de ziekte van Stargardt toe te passen. Dat is al gelukt bij dieren. Ook hier geldt: hoe vroeger het gebeurt, hoe beter.

Vragen en antwoorden

Hoe kan RP nog behandeld worden?

Eerst moet de diagnose goed gesteld zijn. Als je wilt weten hoe jouw vorm van RP bij jou evolueert, is het goed om tweejaarlijks naar de oogarts te gaan. Zelf doe ik een gedetailleerd onderzoek met foto’s: die zijn veel minder lastig dan een injectie. Ga bij een oogarts die je ziekte goed kent. Niet elke oogarts is een RP-kenner.

Gentherapie werkt alleen als het netvlies nog niet stuk is. Een tweede vorm van therapie is transplantatie. Daaronder valt ook de stamceltherapie. Stamcellen zijn niet-gedifferentieerde cellen. Je kunt ze een netvlies laten maken. Maar simpel is dat niet. Men is er in 2009 voor het eerst in geslaagd om stamcellen zich te laten ontwikkelen in een primitief oog, dat van een worm.

Welke aanlokkelijke berichten u ook krijgt uit Duitsland of China, ze kloppen niet. Op het internet zijn zoveel schandalige praktijken en informatie te vinden!

Ik geef wat uitleg over de Cuba-therapie. RP gaat gepaard met nauwe bloedvaten. Dus moeten we nieuwe bloedvaten in het netvlies brengen, zeggen ze in Cuba. De patiënt betaalt een smak geld. Er wordt alleen één gezichtsveldonderzoek gedaan. Dan word je geopereerd, waarbij ze je oog scheef trekken, achteraan een opening maken en daar vetweefsel met bloedvaten doorheen trekken. Dat je oog dan scheef staat, is jouw probleem. Na een week doen ze weer een gezichtsveldonderzoek. Maar het resultaat van zo’n tweede test op korte tijd is altijd beter, daar bestaan studies over. Je ken immers de truc. Wetenschappelijk is anders…

Bij RP, als staafjes en kegeltje verloren gaan, zie je secundair de bloedvaten verdunnen. Als er weer vitamine A geleverd zou worden, zouden de bloedvaten weer verdikken. De bloedvaten zijn niet het echte probleem.

Een derde vorm van therapie zijn ondersteunende maatregelen waarbij men vooral extra groeifactoren in het netvlies brengt. Dat zijn eiwitten die we blijkbaar nodig hebben om onze weefsels goed te laten gedijen. Ze helpen blijkbaar om de staafjes langer actief te houden.

In de vierde manier geloofde ik eerst absoluut niet, maar nu wel: de bionische ogen. Er is sprake van een systeem dat op de tong wordt aangesloten, maar dat lijkt me een grote omweg. De methode van prof. Zrenner in Tübingen (Duitsland) is interessanter. Bij mensen die zelfs geen licht en donker meer onderscheiden, wordt onder het netvlies een lichtgevoelige chip ingeplant, zoals digitale camera’s die hebben. Die chip komt in de plaats van de staafjes en kegeltjes.

In Tübingen weigerde één proefpersoon om na verloop van tijd de chip weer te laten weghalen. Die man kan zijn naam lezen. Zijn naam is Mikka en toen ze hem een blad voorhielden met daarop, vrij groot, ‘Mika’ geschreven, ontdekte hij de fout. Hij kan appelen en bananen, kopjes en borden van elkaar onderscheiden. Zoiets kon vroeger niet. Ik ben ervan overtuigd dat men ver kan gaan met de bionische systemen voor het zicht.

De oogzenuw moet dan wel nog redelijk goed werken. Al zijn enkele van de 26 groepen die met bionische ogen werken, in staat om met een camera op een bril rechtstreeks de visuele hersenschors te stimuleren.

Wat scheelt er als je RP hebt en hallucinaties krijgt?

Bijna iedereen die RP heeft, ziet lichtflitsen of beelden waar ze niet zijn. We noemen dat visuele hallucinaties. Mensen zwijgen erover, omdat het abnormaal lijkt.

De staafjes en kegeltjes geven hun informatie door aan bipolaire (tweesoortige) cellen, die ze op hun beurt doorgeven aan gangleoncellen. Zij lopen uit op de oogzenuw. Als de staafjes en kegeltjes niet of slecht werken, kunnen zij, of de bipolaire of gangleoncellen, elektrische signalen afvuren zonder gestimuleerd te zijn.

Het is zoals met een oude radio: vlak naast de zenders zit het vol ruis, maar dat wordt weggedrukt. In elk netvlies zit ook ‘ruis’, maar het wordt naar de achtergrond gedrukt als we echte beelden hebben. Daarnaast vuurt een degeneratief netvlies ook in het wilde weg. Je ziet plots een bepaald beeld en de hersenen herkennen er iets in, bv. bloemen. Maar eigenlijk is het inhoudloos.

Je moet ermee leren leven. Soms wordt Depakine gegeven, een klassiek middel tegen epilepsie. Je kunt dat nemen als je vindt dat je er iets aan hebt. Het kan een goed, maar nooit een uitdovend effect hebben. Ik stel de meeste mensen gewoon gerust: de visuele hallucinaties zijn onschuldig.

We danken prof. Leroy voor deze boeiende uitleg!

Bron: VeBeS – Vereniging van Blinden en Slechtzienden Licht en Liefde vzw, https://www.vebes.be

Delen
Share on Facebook0Tweet about this on Twitter0Share on Google+0Share on LinkedIn0Email this to someonePrint this page

  1. Beeldbrengers Tiel – Het Vuurwerkverbod aflevering 2 de oogarts30-12-2021 02:12:24
  2. ‘Kijkdoos’ voor telefoon moet bijziendheid tegengaan28-12-2021 04:12:27
  3. Metro-stelling: ‘Vuurwerk afsteken is een achterlijke traditie’28-12-2021 04:12:19
  4. Chinese en Britse universiteit ontwikkelen techniek voor bionisch oog28-12-2021 04:12:59
  5. Minder druk op thuiszorg door oogdruppelinstructie mantelzorgers en patiënten23-12-2021 04:12:35
  6. Coronavaccinatie en oogaandoeningen22-12-2021 08:12:34
  7. Wat zijn de meest voorkomende oogkwalen?21-12-2021 11:12:06
  8. Oogdruppels kunnen voor velen de leesbril vervangen:20-12-2021 06:12:33
  9. Zo zie je maar – Hoe te voorkomen dat je ogen slechter worden19-12-2021 07:12:57
  10. “Ook je ogen kunnen verbranden door de zon”19-12-2021 07:12:01
  11. Ja, schermtijd is schadelijk voor kinderen, en zo help je ze te minderen19-12-2021 06:12:58
  12. Transplantaties met een hoornvlies van zetmeel en gelatine?17-12-2021 06:12:56
  13. Jane’s beertjes maken kinderen blij16-12-2021 04:12:06
  14. Verband tussen smartphone en tablets en risico van myopie bij kinderen16-12-2021 06:12:39
  15. Is langdurig naar een scherm kijken schadelijk voor je ogen?16-12-2021 06:12:18
  16. Hemianopsie, weer heel leven met half zicht14-12-2021 08:12:30
  17. Welke visuele problemen ondervinden kinderen die scheel kijken? Wat zien kinderen met een lui oog?10-12-2021 06:12:14
  18. BringINsight: Hersenimplantaat voor blinde personen10-12-2021 06:12:53
  19. Gentherapie tegen de blindheid van Leber: een getuigenis van een patiënt09-12-2021 07:12:27
  20. Nieuwe publicatie: 3D geprinte oogprothese08-12-2021 07:12:04
  21. Blinde Hein hoopt weer te kunnen zien met hersenchip07-12-2021 06:12:19
  22. Marij wil nooit meer een operatie aan haar ogen: ‘Ik kon niet werken, autorijden, niets’03-12-2021 03:12:52
  23. Hein (58) werd blind door een val van 15 meter: ‘ik zie mijn kinderen niet langer opgroeien’03-12-2021 07:12:03
  24. Het nieuwe Oogcentrum in Heerhugowaard03-12-2021 07:12:37
  25. Advies: geen tablet of telefoon voor kinderen onder de 2 jaar30-11-2021 08:11:40
  26. Covid doet vreemde dingen met ogen en oren30-11-2021 08:11:03
  27. Oogarts luidt de noodklok: Nederlandse jeugd steeds vaker bijziend29-11-2021 06:11:46
  28. Help Hein weer te zien27-11-2021 06:11:07
  29. Man krijgt eerste 3D-geprint oogimplantaat ter wereld26-11-2021 06:11:32
  30. Man uit Londen krijgt eerste 3D-geprinte oogprothese, productieproces gaat dubbel zo snel25-11-2021 07:11:46
  31. Zussen met zeldzame oogziekte lopen vierdaagse in het donker25-11-2021 06:11:20
  32. Actie ‘Walk4light’ van Fiene, Iefke en Lenne bij start avond4daagse al een groot succes24-11-2021 06:11:19
  33. Hoe komt het dat je soms sterretjes ziet?23-11-2021 06:11:36
  34. Lotte strijdt voor medicijn dat voorkomt dat ze blind wordt22-11-2021 07:11:25
  35. Uren naar je beeldscherm turen: hoe voorkom je computerogen?22-11-2021 12:11:32
  36. iSTAR Medical krijgt Europees groen licht voor oogimplantaat19-11-2021 06:11:25
  37. Deze man kan kleuren horen via een antenne18-11-2021 06:11:48
  38. Daarom draagt Bono altijd een zonnebril18-11-2021 06:11:09
  39. iSTAR Medical krijgt goedkeuring voor de Europese markt voor het glaucoomimplantaat MINIject18-11-2021 06:11:36
  40. Hoornvliesprothese in het Universitair Ziekenhuis van Montpellier: de patiënt kon een week na de operatie weer zien17-11-2021 03:11:23
  41. Belgisch medtechbedrijf gaat de markt op met hightech ‘drainagebuis’ voor het oog17-11-2021 03:11:06
  42. Podcast – Een injectie in je oog?!17-11-2021 06:11:24
  43. De eerste Europeaan die een kunsthoornvlies plaatste bij een blinde patiënt16-11-2021 06:11:25
  44. Zusjes met oogziekte komen in actie16-11-2021 06:11:05
  45. Drie zusjes zien steeds minder door zeldzame erfelijke oogziekte15-11-2021 07:11:04
  46. Elektrofysiologische onderzoeken meten netvlies of oogzenuw12-11-2021 07:11:07
  47. Blinde 70-jarige kan het licht weer zien dankzij een kunstmatig en super-technologisch netvlies08-11-2021 07:11:09
  48. Onderzoek naar biologicals en genetica moet leiden tot nieuwe behandelopties06-11-2021 12:11:37
  49. Netvliesloslating: Wanneer Moet U Zich Zorgen Maken Over Myodesopieën, De ‘Vliegende Vliegen’05-11-2021 06:11:29
  50. BE: De prioritering in de ziekenhuizen in tijden van pandemie voor personen met een handicap (2021)04-11-2021 02:11:43
  51. Nancy: ‘Ik heb al tien jaar drukkende pijn aan mijn ogen’03-11-2021 06:11:13
  52. Dit zijn de meest voorkomende oogaandoeningen na je veertigste01-11-2021 06:11:11
  53. NL: Drie zusjes met zeldzame oogziekte zien langzaam steeds minder: ‘Dan breekt je hart’31-10-2021 06:10:40
  54. Steeds minder kinderen hebben ‘gezonde’ ogen, blijkt uit onderzoek28-10-2021 02:10:06
  55. Cees verliest langzaam zijn zicht, maar door een tekort is het medicijn niet te krijgen: ‘Ik sta met mijn rug tegen de muur’28-10-2021 02:10:10
  56. Donaties voor onderzoek moet voorkomen dat Alexander (14) zijn zicht verliest24-10-2021 01:10:02
  57. Blinde vrouw kan weer zien dankzij Nederlands-Spaans hersenimplantaat24-10-2021 05:10:10
  58. Over Lisannes ROP, laserbehandeling in Veldhoven en haar slechtziendheid22-10-2021 04:10:12
  59. Op je stuitje vallen, kun je daar blind van worden?22-10-2021 03:10:55
  60. Spaanse wetenschappers testen hersenimplantaat bij blinde vrouw: “Ik kon opnieuw vormen en letters zien”22-10-2021 03:10:48
  61. Familie Hogervorst loopt avond4daagse ‘Walk4light’ om geld in te zamelen voor onderzoek progressieve oogziekte Retinitis Pigmentosa22-10-2021 03:10:17
  62. Bartiméus – Campagne: hersenchip biedt blinde mensen zicht22-10-2021 03:10:39
  63. Weg met de oogsticker: VR-app verhelpt lui oog21-10-2021 02:10:40
  64. Alcoholconsumptie geassocieerd met oogproblemen: een meta-analyse17-10-2021 06:10:40
  65. Astigmatisme: Optische vervorming en mogelijke gevolgen voor leesvaardigheid en oogsamenwerking16-10-2021 05:10:51
  66. Mensen met zeldzame oogziekte krijgen toegang tot therapie in UZ Gent16-10-2021 05:10:19
  67. Minister van VWS bevestigt: Het Oogziekenhuis Rotterdam is expertisecentrum voor diverse zeldzame oogaandoeningen15-10-2021 04:10:51
  68. Hersenchip laat blinde een beetje zien. Pieter Roelfsema heeft 6 miljoen nodig voor cruciale fase baanbrekend onderzoek15-10-2021 04:10:21
  69. UZ Gent start met nieuwe therapie tegen blindheid15-10-2021 04:10:32
  70. Hersenchip kan ervoor zorgen dat Hein weer kan zien, hij werd blind door een klimongeluk15-10-2021 04:10:56
  71. Zichtproblemen bij kinderen toegenomen door coronacrisis15-10-2021 06:10:45
  72. Aandacht voor oogkwalen hard nodig: ‘Steeds meer ouderen én kinderen kampen met zichtproblemen’15-10-2021 06:10:26
  73. PXL-student volgt revolutionaire therapie tegen blindheid14-10-2021 07:10:54
  74. UZ Gent start met nieuwe gentherapie tegen blindheid14-10-2021 07:10:29
  75. UZ Gent voert eerste terugbetaalde operatie voor zeldzame oogziekte uit: “Zonder operatie was ik voor mijn 35e blind”14-10-2021 07:10:11
  76. Eerste terugbetaalde gentherapie voor ernstige zeldzame oogziekte14-10-2021 07:10:46
  77. Week van het Zien: 5 feiten en fabels over ogen14-10-2021 07:10:27
  78. 14 oktober is Internationale Dag van het Zicht om aandacht te vragen voor oogzorg14-10-2021 10:10:16
  79. Stop met roken, eet gezond en beweeg elke dag14-10-2021 10:10:35
  80. Essilor lanceert Stellest brillenglanzen tegen myopie14-10-2021 10:10:59
  81. UZ Gent start met nieuwe therapie tegen blindheid (door 150 miljard virussen in het netvlies te injecteren)14-10-2021 06:10:04
  82. Student (21) werd langzaam blind, revolutionaire ingreep voorkomt doemscenario14-10-2021 06:10:36
  83. Gentherapie voor erfelijke netvliesblindheid14-10-2021 05:10:04
  84. Zo slecht is een beeldscherm voor jouw kind: ‘Op 13-jarige leeftijd is een kwart al bijziend!’13-10-2021 05:10:50
  85. Oogartsen en opticiens zien toename bijziendheid door lange schermtijden11-10-2021 05:10:38
  86. Hoop voor miljoenen blinden dankzij enzymes en anonieme schenker11-10-2021 05:10:11
  87. Stijgende trend in myopie reden tot bezorgdheid (oogartsen)11-10-2021 05:10:38
  88. Oogproblemen bij kinderen na lockdown: “Te lang op de iPad gespeeld”11-10-2021 05:10:04
  89. Video: Corona heeft onze ogen geen goed gedaan: meer jongeren bijziend10-10-2021 04:10:38
  90. Kun je blind worden van gamen? 👀09-10-2021 12:10:04
  91. Steeds meer kinderen bijziend, blijkt uit rondvraag bij oogartsen: “Minder schermen, meer buiten ravotten”09-10-2021 12:10:53
  92. Voorkom myopie (bijziendheid)07-10-2021 05:10:46
  93. Lijken lantaarnpalen ineens krom? ‘Ga zo snel mogelijk naar de oogarts’07-10-2021 05:10:42
  94. Passende zorg bij maculadegeneratie is winst voor de patiënt24-09-2021 07:09:46
  95. Complexe oogkasproblemen geholpen met nieuwe techniek: 3D geprinte conformers22-09-2021 02:09:13
  96. Speciale Libelle-bijlage over ogen uitgereikt aan Diggy Dex17-09-2021 06:09:37
  97. Nederlands Herseninstituut: implantaat voor blinden14-09-2021 05:09:52
  98. Kun je blindheid genezen met aardappelen?10-09-2021 02:09:36
  99. Regelmatige oogcontrole is net zo belangrijk als tandartsbezoek10-09-2021 02:09:07
  100. Regelmatige oogcontrole is net zo belangrijk als tandartsbezoek10-09-2021 02:09:21
  101. Progressieve myopie bij kinderen: wat is het en wat kun je doen?09-09-2021 06:09:12
  102. Veel lezen blijft belangrijkste oorzaak bijziendheid07-09-2021 01:09:45
  103. Van maculadegeneratie word je niet blind Bert van der Pol01-09-2021 05:09:19
  104. Onderzoekers kweken minibrein met ‘oogjes’30-08-2021 05:08:16
  105. Augmented reality-lenzen voor slechtzienden zijn niet langer science fiction28-08-2021 05:08:14
  106. Het Klokhuis – Scheelzien25-08-2021 12:08:57
  107. Oogziekte-simulator25-08-2021 05:08:13
  108. Wereldwijd tekort aan oogmedicijn Visudyne, pas begin 2022 weer beschikbaar17-08-2021 04:08:28
  109. Myopie, een groeiend oogprobleem van wereldformaat09-08-2021 04:08:33
  110. Slechts 9 flacons voor 200 patiënten: wereldwijd tekort aan belangrijk medicijn dreigt mensen met zeldzame oogziekte blind te maken09-08-2021 05:08:24
  111. Link tussen meer bijziende kinderen en lockdowns in Hong Kong: hoe zit dat in Nederland?08-08-2021 05:08:46
  112. Na de coronapandemie, de bijziendheidsepidemie?06-08-2021 05:08:18
  113. Blijvende oogschade door tekort Visudyne06-08-2021 05:08:06
  114. Oogproblemen bij je baby of peuter: zo ontdek je het en dit kun je eraan doen05-08-2021 05:08:01
  115. Glaucoom: wat is het en kun je het voorkomen? Wij vroegen het aan de oogarts!05-08-2021 05:08:18
  116. Voor wie geldt dit tekort aan oogmiddel Visudyne04-08-2021 05:08:05
  117. Webinar Hoge Myopie (hoge bijziendheid)03-08-2021 06:08:29
  118. Oogmedicijn voorlopig op: ‘Vreselijk dat mensen hierdoor hun zicht verliezen’01-08-2021 05:08:12
  119. Wereldwijd tekort aan oogmedicijn Visudyne, pas begin 2022 weer beschikbaar01-08-2021 05:08:51
  120. Filmpje over oogaandoening achromatopsie31-07-2021 05:07:07
  121. Tekort aan cruciaal oogmedicijn: ‘Mijn zicht gaat achteruit, niemand kan iets doen’31-07-2021 05:07:43
  122. Deel oogpatiënten kan niet geholpen worden door tekort cruciaal oogmiddel31-07-2021 05:07:16
  123. Cruciaal oogmiddel niet meer beschikbaar: ‘Dit kan zorgen voor blijvende oogschade’30-07-2021 05:07:53
  124. Belangrijk medicijn voor oogziekten dit jaar niet meer verkrijgbaar30-07-2021 05:07:12
  125. Wereldwijd tekort aan cruciaal oogmedicijn Visudyne30-07-2021 05:07:52
  126. Cruciaal oogmiddel niet meer beschikbaar: ‘Dit kan blijvende oogschade veroorzaken’30-07-2021 05:07:37
  127. Ernstig tekort aan Visudyne30-07-2021 05:07:19
  128. Wereldwijd grote zorgen om ernstig tekort aan medicijn Visudyne30-07-2021 05:07:57
  129. Wereldwijd tekort aan belangrijk oogmedicijn30-07-2021 05:07:39
  130. Campagne moet veelvuldig beeldschermgebruik tegengaan: ‘Het wordt tijd dat dit onder de aandacht komt’30-07-2021 05:07:06
  131. Wat is Refsumziekte?18-07-2021 05:07:44
  132. Vervolg InZicht geeft nieuwe impuls wetenschappelijk onderzoek15-07-2021 11:07:39
  133. Vroegdiagnostiek Bartiméus voor jonge kinderen die slechtziend of blind zijn13-07-2021 04:07:52
  134. Waarom preventie van oogproblemen een must is bij diabetes13-07-2021 05:07:33
  135. #ffwegkijken: ‘Als we niets doen, is bijziendheid in 2050 de belangrijkste oorzaak van blindheid’11-07-2021 05:07:58
  136. Lancering nieuwe patiëntengroep voor mensen met sterke bijziendheid10-07-2021 05:07:36
  137. Campagne tegen slecht zien door intensief schermgebruik10-07-2021 05:07:18
  138. Gentse start-up haalt 8 miljoen op voor slimme contactlens09-07-2021 06:07:18
  139. Zien waar je van houdt!08-07-2021 05:07:36
  140. Aantal patiënten met maculadegeneratie: groeit: ’Ik wil dood zijn voordat ik blind word’06-07-2021 01:07:18
  141. Wat is Myopie06-07-2021 06:07:29
  142. Uniek in Europa: Bartiméus Vroegdiagnostiek02-07-2021 05:07:13
  143. Hoe een Zeeuwse oogarts met een minuscuul buisje blindheid voorkomt30-06-2021 05:06:48
  144. Ziezo-online: Oogvereniging – Toegankelijke gezondheidszorg26-06-2021 11:06:49
  145. Ziezo-online: Oogvereniging – Albinisme26-06-2021 11:06:03
  146. Bijziendheid bij jonge kinderen neemt toe: “Niet alleen de schuld van de lockdown”24-06-2021 01:06:40
  147. Marokkaanse artsen ontdekken nieuwe erfelijke ziekte24-06-2021 01:06:19
  148. ‘Ik gun de allerkleinsten de beste oogzorg.’24-06-2021 06:06:14
  149. Oogartsen Marjolijn en Thijs: ‘Als we niet op tijd ingrijpen, is er kans op permanente schade’23-06-2021 05:06:13
  150. Vroegdiagnostiek: nieuwe, unieke dienstverlening voor zeldzame en complexe oogaandoeningen bij baby’s en peuters22-06-2021 12:06:53
  151. Patiëntengroep Uveïtis digitaal in coronatijd22-06-2021 05:06:29
  152. Heleen (71) heeft ernstige oogziekte: ‘Mijn zicht gaat hoe dan ook achteruit’22-06-2021 05:06:02
  153. Blinde man kan na 40 jaar zien dankzij injectie van lichtgevoelige eiwitten20-06-2021 06:06:22
  154. Een brilletje door de lockdown19-06-2021 04:06:41
  155. Bartiméus opent expertisecentrum voor blinde baby’s en kinderen16-06-2021 09:06:39
  156. Medische brochure albinisme14-06-2021 02:06:10
  157. Opening Baby- en Peutercentrum Bartiméus11-06-2021 06:06:33
  158. De beste oogzorg voor de allerkleinsten11-06-2021 06:06:11
  159. Is een hoge inname van cafeïne geassocieerd met een verhoogd risico op blindheid?09-06-2021 05:06:33
  160. Bijzondere operatie in Oostburg: een buisje zo dun als een haar voorkomt dat Ria blind raakt08-06-2021 11:06:33
  161. Van de oorzaken tot de juiste behandeling: dit wil je weten over scheelzien05-06-2021 02:06:58
  162. Hoe schadelijk zijn schermpjes nou echt voor de ogen van je kind?03-06-2021 06:06:56
  163. Niet goed meer kunnen zien na hersenletsel01-06-2021 05:06:08
  164. Dankzij hersenimplantaat kunnen blinden in de toekomst weer zien30-05-2021 07:05:34
  165. Michiel zou blind worden, maar ziet na nieuwe operatie meer dan ooit: ‘Zoveel vrijheid’30-05-2021 07:05:58
  166. Meisje wordt blind door verkoudheid27-05-2021 12:05:30
  167. De blinde man heeft na 40 jaar blindheid gedeeltelijk zijn gezichtsvermogen teruggekregen dankzij optogenetica27-05-2021 06:05:35
  168. Kan nieuw onderzoek met algen het zicht van blinden verbeteren?26-05-2021 12:05:29
  169. Oogbehandeling geeft blinde deels zijn zicht terug26-05-2021 06:05:14
  170. Klinische proef: optogenetica brengt licht terug in het oog24-05-2021 05:05:35
  171. Wetenschappers willen blinden weer laten zien24-05-2021 03:05:16
  172. Oogzorgcentrum Gelderland en Droge Ogen Kliniek Nederland breiden zorg uit24-05-2021 05:05:18
  173. Eerder onderzoek kan lui oog bij kinderen mogelijk voorkomen23-05-2021 06:05:45
  174. Dr. Devroey over slecht zien: “Veel mensen denken dat ze nachtblind zijn, maar het is logisch dat je ’s nachts minder goed ziet”22-05-2021 06:05:59
  175. Meer zicht op oogziekte glaucoom21-05-2021 02:05:01
  176. Kun je staar voorkomen?20-05-2021 03:05:01
  177. Aan déze symptomen herken je glaucoom (en dit kun je dan het best doen)15-05-2021 06:05:23
  178. Het netvlies (vmbo)08-05-2021 07:05:17
  179. Oogprethese: Inzetten, uithalen en enkele richtlijnen04-05-2021 04:05:17
  180. Michiel kan na nieuwe oogoperatie weer zien: ‘Arts moest enthousiasme verbergen’30-04-2021 03:04:44
  181. Het oog: Waarom zien we niet alles op zijn kop?26-04-2021 06:04:59
  182. Demi vertelt over albinisme22-04-2021 05:04:57
  183. Fuchs hoornvliesdystrofie – Het heft (tijdelijk) uit handen geven; een proces van vallen en opstaan22-04-2021 05:04:26
  184. Zijn wortels echt goed voor je ogen? Een oogdokter vertelt16-04-2021 06:04:56
  185. Oogklachten nemen toe door thuiswerken15-04-2021 05:04:30
  186. Zijn wortels echt goed voor je ogen? Een oogarts geeft antwoord10-04-2021 06:04:37
  187. Een dag met glaucoom08-04-2021 06:04:58
  188. Erasmus MC onderzoekt of bril bij 1-jarige lui oog kan voorkomen08-04-2021 01:04:46
  189. Harmien werd halfblind door een parasiet in water: ‘Ga maar niet googelen, zei de oogarts’05-04-2021 06:04:39
  190. “Zonlicht kan niet alleen je huid, maar ook je ogen verbranden”: Experts waarschuwen voor oogproblemen door de zon04-04-2021 07:04:20
  191. Wetenschappers creëren functionele menselijke netvliezen04-04-2021 07:04:04
  192. Het Oogziekenhuis – Oogdruppelen04-04-2021 07:04:14
  193. Thuisarts.nl uitgebreid: informatie over 20 oogaandoeningen04-04-2021 07:04:58
  194. Oogarts waarschuwt voor ontsmettingspompjes op ooghoogte van kinderen: ‘Vreet vitale cellen kapot’04-04-2021 07:04:31
  195. Nieuwe oogrobot voert operaties met bovenmenselijke precisie uit04-04-2021 07:04:18
  196. Monique’s zoon kreeg desinfectiemiddel in zijn oog: ‘Dit kan ieder kind overkomen’04-04-2021 07:04:03
  197. KU Leuven-student uit Bierbeek wint James Dyson Award met zijn ontwerp van de ‘Eye-Robot’04-04-2021 07:04:31
  198. Eerste proef met kunstmatig zicht04-04-2021 07:04:58
  199. Van kunstlens tot stamceltechniek: dit zijn de belangrijkste innovaties in de oogheelkunde04-04-2021 07:04:42
  200. Steeds meer kinderen op raadpleging bij de oogarts (MLOZ)04-04-2021 07:04:14

Laatst bijgewerkt op 28 februari 2019 – 21:12