Zien met andermans ogen

Neuroloog Oliver Sacks, Zien met andermans ogen

Het innerlijk oog, Oliver Sacks’ jongste boek, richt zich, zoals de titel al laat vermoeden, op de belevenissen van mensen die lijden aan een of andere vorm van stoornis of uitval van hun visuele perceptie. Het gaat niet alleen om klassieke blindheid, maar om het wegvallen van allerlei herkenning. Hoe gaan mensen daarmee om?

Kort na nieuwjaar 2002 ontving neuroloog Oliver Sacks een brief van de Canadese misdaadschrijver Howard Engel. Op een ochtend, een half jaar voordien, had die zoals gewoonlijk na het opstaan zijn krant opengeslagen, maar anders dan voorheen was dit dagelijkse ritueel op een bevreemdende ervaring uitgelopen: “The Globe and Mail van 31 juli 2001 zag er qua opmaak, foto’s, gemengde koppen en kleinere bijschriften net zo uit als altijd. Het enige verschil was dat ik niet meer kon lezen wat er stond. De letters waren de bekende zesentwintig waarmee ik was grootgebracht dat zag ik wel. Alleen leken ze nu, als ik me erop concentreerde, het ene moment Cyrillisch en het volgende Koreaans. Was dit een Servo-Kroatische versie van The Globe, gemaakt voor de export? Was ik het slachtoffer van een grap?”

Engel bood zich uiteindelijk in het ziekenhuis aan. Een korte rondgang door zijn huisbibliotheek had hem duidelijk gemaakt dat ook de teksten in zijn boeken eenzelfde onherkenbare verandering hadden ondergaan. Niemand had een grap met hem willen uithalen. Er was duidelijk iets mis in zijn hoofd. In zijn slaap was hem een hersenberoerte overkomen, die de visuele gedeelten van zijn brein had aangetast. Verder onderzoek legde bijkomende perceptieproblemen bloot: Engel had een blinde vlek in zijn gezichtsveld, hij kon nog amper gezichten en voorwerpen herkennen, en ook het benoemen van kleuren leverde problemen op. Voor hemzelf was het meest bizarre echter, dat hij nog steeds kon schrijven, evenwel zonder te kunnen lezen wat hij opgeschreven had.

“We denken dat lezen een continue, niet op te delen handeling is”, merkt Sacks daaromtrent op, “en letten al lezend op de betekenis en misschien de schoonheid van de geschreven taal, zonder ons bewust te zijn van de vele processen die dat mogelijk maken. Je moet een aandoening als die van Howard Engel tegenkomen om te beseffen dat lezen eigenlijk berust op een hele hiërarchie of aaneenschakeling van processen, die het op elk willekeurig punt kan begeven.” Dat laatste geldt waarschijnlijk voor ongeveer alle handelingen waartoe onze hersenen, het meest complexe orgaan dat de natuur tot nu toe heeft voorgebracht, ons gesofisticeerde lichaam in staat stellen, en ergens uit die complexe processen komt ook dat zelfbewustzijn van ons voort, dat we evenzeer als ondeelbaar en onvervreemdbaar ervaren tot, zoals Sacks het zou stellen, ergens ‘iets’ het begeeft en een deel van de gewaarwording van onszelf of de wereld, of beide, wegvalt.

Het duister van onze hersenen

Neurologen leven als het ware bij dit verlies. Stoornissen in de hersenwerking, door ziekten of ongevallen, bieden een inkijk in de grotendeels onbekende wisselwerkingen tussen de verschillende hersengebieden. Het medische denken over ons brein heeft een hele weg afgelegd sinds de Deense anatoom Niels Stensen driehonderd jaar geleden opmerkte dat hersenartsen grote gelijkenis vertonen met kruimeldieven in Parijs; ze kennen elke steeg en straat als hun broekzak, maar niemand geeft een idee wat zich achter die gevels afspeelt. Intussen weten we dat de verschillende delen van de hersenen specifieke functies regelen. We weten ook dat die hersengebieden intens met elkaar communiceren en dat onze neurale opmaak sterk individueel gekleurd is. Nieuwe beeldvormingstechnieken, zoals allerlei scans, laten toe, om in Stensens beeldspraak te blijven, al iets meer achter de gevels te piepen maar meer ook niet. Deze blinde vlekken in onze kennis van het brein leiden vaak tot interessante vragen, tot soms gewaagde speculaties en niet zelden ook tot overhaaste conclusies, wat nooit het geval is bij Oliver Sacks, wiens kracht schuilt in een combinatie van eruditie en prudentie.

Hij is dan ook in de eerste plaats een klinische neuroloog: niet iemand die op grond van weefselonderzoek of hersenbeelden theorieën of hypothesen omtrent de neurale basis van onze ‘geest’ verwoordt, maar een arts die verklaringen zoekt voor het op het eerste oog bizarre gedrag dat zijn patiënten vertonen. Dat hij en passant ook scherpe vragen stelt of prikkelende speculaties formuleert omtrent zijn eigen vakgebied, dat in zo vele opzichten nog in het duister van onze hersenwindingen tast, maakt mee de kracht uit van zijn boeken, die sinds klassiekers als De man die zijn vrouw voor een hoed hield of Een antropoloog op Mars op een grote en wereldwijde lezersschare mogen rekenen.

Leren leven met verlies

Zeer waarschijnlijk zal ook zijn oog voor de existentiële dimensie van neurologische aandoeningen, hun ingrijpende gevolgen voor het dagelijkse leven van wie ermee af te rekenen heeft, mee de reden vormen waarom zijn uiteenzettingen zoveel weerklank vinden. Uitval van bepaalde hersenfuncties mag dan kansen op meer kennis bieden, Sacks beseft voortdurend dat het bij haast alle neurologische stoornissen om een blijvend verlies gaat waar zijn patiënten mee moeten zien te leven. Vaak leggen hun pogingen het verlies aan vermogens te compenseren, er als het ware ‘omheen’ te leven, getuigenis af van de taaiheid van onze hersenen en onze creativiteit, maar de ondergrond van al die vitaliteit blijft tragisch: leven met verlies van een deel van jezelf. Howard Engel raakte zijn totale leesblindheid niet meer kwijt, maar vond wegen om de woorden die hij als schrijver zo broodnodig had alsnog weer te leren herkennen: “Steeds meer, en vaak onbewust, begon hij zijn handen bij het lezen te bewegen, de contouren te volgen van woorden en zinnen die in zijn ogen nog onbegrijpelijk waren. En heel opmerkelijk, ook zijn tong begon bij het lezen mee te bewegen, de vormen van letters op zijn tanden of verhemelte te schetsen. Zo kon hij aanzienlijk sneller lezen (al kon een boek dat hij vroeger misschien in een avond uit had hem nog altijd een maand of langer kosten). Zo verving Howard lezen door een soort schrijven. Hij las in feite met zijn tong.” Uiteindelijk zou de man, met veel kunst- en vliegwerk, ook daadwerkelijk weer aan het schrijven slaan, bijgestaan door een assistent, en stukken langzamer dan voorheen. Het relaas van deze moeizame creatieve zoektocht laat zich lezen als een overwinning, maar evengoed als een bijwijlen bikkelhard rouwproces: het verlies moet tot zin, tot betekenis worden gebracht, in de eerste plaats door het zo goed en zo kwaad mogelijk te aanvaarden.

Lezers die vertrouwd zijn met Sacks’ werk krijgen in Het innerlijk oog waarop ze gehoopt zullen hebben: een aantal ziektegeschiedenissen die met even grote emotionele intelligentie als humaniteit zijn genoteerd, gekoppeld aan een grote helderheid van schrijven over zelfs de meest complexe aspecten van het levende en gehavende brein. Anders dan in zijn vorige boeken treden filosofische vragen nadrukkelijker naar voren: “In hoeverre zijn we zelf de bewerkers of scheppers van onze ervaringen? In welke mate zijn ze voorbestemd door de hersenen of zintuigen waarmee we geboren worden, en tot op welke hoogte geven we onze hersenen door ervaring vorm?”

Deze kwesties, die voortdurend op de achtergrond zoemen, en waarop de schrijver zo wijs is geen voorbarige antwoorden te geven, worden gevolgd door een observatie die voor de lezer, eenmaal hij bij deze passage aanbelandt, een grote pregnantie verkrijgen: “De gevolgen van een ingrijpend zintuiglijk verlies zoals blindheid kunnen een onverwacht licht op deze vragen werpen. Blind worden, vooral op oudere leeftijd, stelt een mens voor een enorm, en misschien overrompelend probleem: het vinden van een nieuwe manier om te leven, de eigen wereld in te richten, als de oude ten onder is gegaan.”

Sacks spreekt hier uit de eerste hand. In december 2005 merkte hij tijdens een filmvoorstelling in zijn ene ooghoek een visueel geflakker op: “Toen het bioscoopscherm na de eerste trailer donker werd, laaide de plek die aan mijn linkerkant getrild had op als een witgloeiende kool, met kleuren van het spectrum turquoise, groen, oranje aan de randen. Ik schrok: had ik een bloeding in het oog, een verstopping van de centrale netvliesslagader, liet het netvlies los?”

Het bleek te gaan om een melanoom, een kwaadaardige tumor die doorgaans niet snel uitzaait en die met bestralingen bestreden kan worden. Het verloop van de behandeling, die Sacks in dagboekvorm noteert, laat ons een man zien wiens medische achtergrond hem op geen enkele wijze beschermt tegen de doodsangsten en het gepieker wanneer eenmaal de diagnose van kanker valt. Hoogstens biedt zijn schrijftalent zijn lezers de gelegenheid zijn onzekerheden haast aan den lijve te ondervinden. Daarnaast weet hij het scherpe observatievermogen dat hem ongetwijfeld tot zo’n goede arts maakt ook op zichzelf te richten. De behandeling van de tumor leidt tot het ontstaan van een grote blinde vlek in zijn gezichtsveld, een zogenaamd scotoom, wat hem in staat stelt het invullend vermogen van onze hersenen uit eigen ervaring te verwoorden: “Ik vond het amusant met mijn scotoom te experimenteren en de mogelijkheden en beperkingen ervan te onderzoeken. Het was gemakkelijk een simpel repeterend patroon in te vullen ik begon met het vloerkleed in mijn werkkamer, al vergde een patroon iets meer tijd dan een kleur, en deed het er misschien tien, vijftien seconden over om zich te vermenigvuldigen. Het vulde zich vanaf de randen in, als op een vijver kristalliserend ijs.”

Hiermee volgt Sacks’ omgang met zijn ziekte het verloop dat hij zelf talloze malen bij anderen heeft gadegeslagen. In het begin overheersen angst en ontreddering, stilaan wordt daar nieuwsgierigheid aan toegevoegd, en een aarzelend begin van aanpassing. In Sacks’ geval slaat het noodlot echter een tweede maal toe, wanneer wellicht als gevolg van de bestraling een bloeduitstorting hem aan één kant blind maakt. Daarmee verliest hij zijn dieptezicht, wat tot allerlei tragikomische situaties leidt, bijvoorbeeld wanneer hij voor gasten de wijn in hun schoot giet, en niet in hun glas, maar er zijn ook zwaardere risico’s: “Gevaarlijker is dat ik geen op- en afstapjes of stoepranden zie, en kan struikelen of met een bons kan neerkomen. Een trap aflopen is een reëel en soms angstwekkend gevaar; ik moet mijn weg voorzichtig aftasten, en elke tree met mijn voet onderzoeken. Soms kan er voor mijn oog zo’n dwingend gevoel van vlakheid zijn, dat het wedijvert met wat mijn voet zegt. Ook al zeggen alle andere zintuigen, inclusief het gezond verstand me dat er nog een trede is, als ik de diepte niet zie, blijf ik aarzelend en in verwarring staan. Na lang wachten vertrouw ik dan mijn voet, maar het dominerende gezichtsvermogen maakt dat verre van gemakkelijk.”

Al snel blijkt echter dat zijn eigen hersenen de blindheid in zijn ene oog als het ware beginnen te vergeten, iets wat Sacks verschillende keren bij zijn patiënten heeft waargenomen, maar dat hem niet indekt tegen de schok wanneer hij het ‘unilateraal neglect’ bij zichzelf ervaart, zoals blijkt uit een voorval wanneer hij met zijn assistente van een wandeling terugkeert: “Ik liep vooruit en stapte de lift in maar Kate was verdwenen. Ik nam aan dat ze met de conciërge praatte of de post controleerde, en wachtte tot ze me had ingehaald. Toen hoorde ik een stem rechts van me haar stem zeggen: ‘Waar wachten we op?’ Ik was beduusd niet alleen dat ik haar niet rechts van me gezien had, maar dat ik zelfs niet had gedacht dat ze daar zou kunnen zijn, omdat ‘daar’ niet voor me bestond. ‘Uit het oog, uit het hart’ gaat in zo’n situatie letterlijk op.”

Het innerlijk oog is een boek dat een testamentair karakter vertoont. Het vergankelijkheidsbesef van de schrijver, die uiteindelijk blijvend eenzijdig blind werd, is sterk aanwezig. Maar het slotdeel, dat dezelfde titel draagt als het gehele boek, verdiept zich in het wonderlijke vermogen van blinden om met behulp van de verbeelding op andere wijzen te ‘zien’, via het gehoor, met de huid, met de hele beleving van het lichaam en niet het minst met dat wat voor de schrijver Sacks niets van zijn diepte heeft verloren; de woorden zelf. “Taal, die aller-menselijkste uitvinding, kan mogelijk maken wat in principe onmogelijk zou moeten zijn, kan ons allen, zelfs blindgeborenen, in staat stellen met andermans ogen te zien.”

Oliver Sacks, Het innerlijk oog, Vertaald door Han Visserman, Meulenhoff, 256 p., 19,95 euro.

Blinde vlekken in onze kennis van het brein leiden soms tot gewaagde speculaties en overhaaste conclusies, wat nooit het geval is bij Oliver Sacks, wiens kracht schuilt in een combinatie van eruditie en prudentie

Het slotdeel verdiept zich in het wonderlijke vermogen van blinden om met behulp van de verbeelding op andere wijzen te ‘zien’, via het gehoor, met de huid, met de hele beleving van het lichaam en niet het minst met de woorden zelf

Stoornissen in de hersenwerking, door ziekten of ongevallen, bieden een inkijk in de grotendeels onbekende wisselwerkingen tussen de verschillende hersengebieden.

Erwin MORTIER

Bron: De Morgen, 9 februari 2011

Delen
Share on Facebook0Tweet about this on Twitter0Share on Google+0Share on LinkedIn0Email this to someonePrint this page

  1. Oogkanker: Soorten en symptomen van kwaadaardige oogtumoren08-08-2019 06:08:45
  2. Ooglidkanker: Soorten en behandeling van kanker in ooglid07-08-2019 06:08:16
  3. Ooglymfoom (intraoculair lymfoom): Kanker in oog of ogen26-04-2018 09:04:25
  4. Moedervlek in oog vrijwel zeker voorloper van oogmelanoom24-08-2017 11:08:33
  5. Dankzij Youp 34.445 voor retinoblastoomonderzoek15-06-2017 11:06:03
  6. Moleculair onderzoek naar retinoblastoom: promotie Irsan Kooi15-06-2017 11:06:18
  7. Marina Katarina Kovac – Retinoblastoom15-06-2017 11:06:50
  8. Dermoïdcyste in en rond het oog: Goedaardige tumor12-09-2016 01:09:03
  9. Uveaal maligne melanoom: Kanker in het oog12-08-2016 11:08:54
  10. “Twee keer kanker overwonnen”08-07-2016 08:07:58
  11. Inwendige en uitwendige radiotherapie bij kanker in het oog21-06-2016 07:06:45
  12. Gratis Duitse app voor retinoblastoom patiënten10-04-2016 08:04:10
  13. Retinoblastoom: Netvlieskanker08-01-2016 02:01:44
  14. Lichte oogkleur vergroot kans op zeldzaam oogmelanoom06-10-2015 02:10:14
  15. Oogarts redt Britse nadat zes dokters tumor niet vonden24-09-2015 09:09:06
  16. Mirakel: tumor verdwijnt spontaan bij Britse peuter24-09-2015 09:09:06
  17. Moeder ontdekt tumoren in oog baby dankzij foto24-09-2015 09:09:06
  18. Retinoblastoom Centrum Nederland – Olifantje Elli met kunstoog24-09-2015 09:09:06
  19. Kanker in het oog24-09-2015 09:09:06
  20. Beangstigend: zon kan ook oogkanker veroorzaken24-09-2015 09:09:06
  21. Onderzoek naar retinoblastoom is en blijft belangrijk24-09-2015 09:09:06
  22. Nieuw type oogtumor ontdekt24-09-2015 09:09:06
  23. Jong gezin overwint kanker24-09-2015 09:09:06
  24. Woordenboek retinoblastoom24-09-2015 09:09:06
  25. Ex-retinoblastoompatiënten moeten levenslang gevolgd worden24-09-2015 09:09:06
  26. Voorkeur voor MRI-onderzoek bij kinderen met netvlieskanker24-09-2015 09:09:06
  27. Project uitgelicht: Retinoblastoom24-09-2015 09:09:06
  28. De geheimen van retinoblastoom24-09-2015 09:09:06
  29. Zien met andermans ogen24-09-2015 09:09:06
  30. Peuter met kanker gered dankzij foto op Facebook24-09-2015 09:09:06
  31. Ruim zes ton voor onderzoek oogmelanoom24-09-2015 09:09:05
  32. Prognose oogkanker onderzocht.24-09-2015 09:09:05
  33. Veel voorkomende oogtumoren26-08-2015 02:08:36
  34. Ouders moeten ogen zoontje laten verwijderen om zijn leven te redden05-06-2015 08:06:32
  35. Het kan: oogkanker bij je kind opsporen met je smartphone18-02-2015 06:02:26
  36. Meisje met retinoblastoom mag naar Disneyland17-01-2015 10:01:51
  37. “Blijf vechten, ook al verklaren ze je dood”08-01-2014 11:01:39
  38. “Alexi voelt en sabbelt aan alles, het is zijn manier van kijken”05-06-2011 12:06:58
  39. Laurens (19) ziet steeds slechter en niemand kan hem helpen05-06-2011 11:06:52
  40. Kracht halen uit kinderkankerdag28-05-2011 05:05:10
  41. Nieuwe hightech-therapie tegen tumoren in het oog27-05-2011 03:05:56

Laatst bijgewerkt op 24 september 2015 – 21:36