De blinde vlek van de beschouwing

Bron: De Morgen
11 juli 2001

Bryan Magee & Martin Milligan

Beelden van een blinde filosoof

Anthos, Amsterdam, 270 p., 778 frank.

Wat we niet hebben ervaren, kunnen we niet denken, laat staan kennen.  Vele  filosofen gaan hier al eeuwenlang van uit.  Maar stel je eens voor dat we  allemaal blindgeboren waren.  Hoe zouden we de werkelijkheid dan ervaren of  kennen?   Waarvan zouden we dromen?   Overigens, hoe kunnen we er zeker  van zijn – zelfs als we kunnen zien – dat de werkelijkheid overeenstemt met wat  we met onze zintuigen ervaren?   Die vragen vormen het uitgangspunt van  Beelden van een blinde filosoof, de zopas vertaalde briefwisseling tussen twee  filosofen, Bryan Magee, die kan zien, en Martin Milligan, die blind was.   Dat filosofie niet louter voor filosofen bestemd is, heeft Bryan Magee afdoende  bewezen.  Zowel de programma’s die hij maakte voor de BBC, Great  Philosophers en Men of Ideas, als zijn lijvige boeken, Bekentenissen van een  filosoof en Het verhaal van de filosofie, kenden ruime belangstelling.  Dat  heeft veel te maken met zijn heldere en geëngageerde stijl, wars van academisch  jargon.

‘Wat kunnen we kennen?’  is de vraag die in Beelden van een blinde filosoof aan  de orde is.  Verwacht geen historisch overzicht van -ismen uit de kenleer,  geen bloedeloos lijstje van namen en theorieën.  Je wordt in negen lange  brieven vergast op een levendige en vaak verhitte discussie over wat het  betekent om het zicht te moeten missen, het vermogen dat bij zienden zowat de  helft van de hersenactiviteit mobiliseert?

Een eerste cliché dat uit de weg wordt geruimd is dat blinden ‘in een wereld van  duisternis’ zouden leven.  Uit ervaring weten blindgeborenen niet wat licht  is, en het tegendeel van licht ervaren ze evenmin.  Beseffen dat je blind  bent is dus geen zaak van directe ervaring maar een gevolg van de confrontatie  met zienden.  Slechts omdat er mensen zijn die dingen kunnen die een blinde  niet kan, autorijden of snooker spelen, weet de blinde dat hij een zintuig mist.   Maar als iedereen blindgeboren zou zijn, zou niemand enig besef hebben van een  handicap.  Toch weten blindgeborenen tot op zekere hoogte wat zien is,  omdat ze met zienden een taal delen.  Zo weten ze dat ‘duisternis’ voor de  ogen moet zijn wat stilte voor de oren is, en ook de met het woord ‘duisternis’ verbonden associaties (onbegrijpelijkheid, dreiging, geborgenheid) kunnen ze  leren kennen.  Waar de ervaring tekortschiet, kan de taal de kennis  aanvullen, stelt Milligan, die vlak na zijn geboorte blind werd.

Tja, werpt Magee op, de taal zorgt voor veel kennis, maar toch.  Je moet  onderscheid maken tussen iets kennen uit ervaring en iets kennen door  beschrijving.  Je mag nog zoveel over wijn gehoord en gelezen hebben, als  je nog nooit wijn hebt geproefd, kun je niet zeggen dat je de smaak van wijn  kent.  Die ervaringskennis is trouwens amper te verwoorden.  Net zo is  het voor een blinde onmogelijk om het visuele genot te begrijpen dat wordt  opgewekt door harmonieuze kleuren of een weids landschap.  Taal vermag  misschien veel, maar ze kan niet uitleggen wat zien ‘ten volle’ betekent.   De kloof tussen de werkelijkheidservaring van zienden en blinden kan niet worden  overbrugd.

Magees opwerpingen lijken vanzelf te spreken, maar Milligan doet zijn best om  het onderscheid tussen proefondervindelijke kennis en talige kennis te  minimaliseren.  Toegegeven, een blinde kan niet alles ervaren wat een  ziende ervaart, maar dat heeft weinig met kennis te maken.  Kan je zeggen  dat alle mensen die ooit wijn hebben geproefd de smaak van wijn kennen?    Neen, want je weet pas wat je proeft als je er de woorden voor hebt.  En  wat voor de ervaring van smaken geldt, geldt ook voor de ervaring van het  visuele.  Ofwel de ervaring bevindt zich in het domein van het  onuitsprekelijk individuele, maar dan kun je ook niet van kennis spreken.   Ofwel de ervaring is uitspreekbaar, en dan kan ook een blinde je verstaan.   Zo kan een blinde even goed (of even slecht) op een abstract niveau begrijpen  dat een kleur net als een geluid een golf met een bepaalde frequentie is.   Ook visueel genot is geen mysterie voor hem: ook een klankkleur kan immers zacht  of hard, dof of helder zijn, en “parallel met het vloeken of bij elkaar passen  van kleuren, kunnen dissonanten en consonanten worden gehoord”.  Al ervaren  blinden niet evenveel, ze beschikken wel over een even grote conceptuele rijkdom  als zienden, stelt Milligan, die hoogst geïrriteerd de kloof wil dichten die  Magee tussen de blinden en de zienden geslagen had.  Daarom verwijdert hij  zich ook vaak bladzijdenlang van de filosofische discussie om strijdvaardig te  bepleiten dat je niet hoeft te kunnen zien om een gewoon, maatschappelijk  geïntegreerd leven te leiden.

Arme Magee – dat wie blind is een even rijk leven kan leiden als wie ziet was  helemaal geen strijdpunt voor hem.  Maar het streven naar maatschappelijke  gelijkheid mag het noemen van fundamentele verschillen niet in de weg staan.   Natuurlijk kunnen blinden een gewoon leven leiden, maar het staat buiten kijf  dat ze dat vanuit het perspectief van de zienden met buitengewone middelen  moeten doen.  En juist naar die middelen is Magee nieuwsgierig.  Of we  het nu kennis of ervaring moeten noemen: hoe komt de wereld op een blinde toe?    Hoe kunnen we zijn kijk op de zaak, zijn wereldbeeld, zijn inzichten begrijpen  zoals hij dat doet: zonder kijk, zonder beeld, zonder zicht?   Beelden van  een blinde filosoof bevat een duidelijke bewegwijzering waarmee je je in de  leefwereld van de blinden kunt wagen.  Er wordt ingegaan op het verschil  tussen blindgeborenen en blind gewordenen – voor de tweede groep blijkt het  gemis meestal zwaarder te wegen dan voor de eerste.  Er wordt verteld  waarover blinden dromen, en hoe ze zich hun wereld en hun naasten ‘voorstellen’.   En dat alles geschiedt uit een dubbele invalshoek.  Filosofische  speculaties waarin Magees lievelingen Kant, Schopenhauer en Russell nooit ver  weg zijn, worden getemperd door wat blind-zijn in de alledaagse praktijk  betekent.

Eén ding is jammer: er viel nog zoveel te zeggen over de manieren waarop blinden  kennen, genieten en handelen, maar de voortijdige dood van Milligan betekende  het abrupte einde van de briefwisseling.  Het boek eindigt dan ook met een  brief van Magee aan de lezer, een oproep om verder te denken.  Niet over  wat het betekent blind te zijn, maar over wat het betekent te zien.   Vereenzelvigen we de werkelijkheid niet al te vanzelfsprekend met ons visuele  beeld ervan?   Doorgaans wel, stelt Magee, en ook de taal van de filosofie  grijpt spontaan naar visuele termen zoals het ‘geestesoog’, het ‘licht’ van de  rede, ‘inzicht’, enzovoort.  Maar door onophoudelijk te verwijzen naar de  leefwereld van blinden, die anders geaard en anders geijkt is, prikt Magee deze  vanzelfsprekendheden door, en toont hij aan dat de werkelijkheid niet hoeft te  zijn zoals ze schijnt.  Dat vonkt de verwondering aan en het filosoferen, –  of op zijn minst zorgt het voor leerrijke en vermakelijke hersengymnastiek.

Dirk PAUWELS

Delen
Share on Facebook0Tweet about this on Twitter0Share on Google+0Share on LinkedIn0Email this to someonePrint this page

  1. Housam is blind… maar brengt nu tweede boek uit13-12-2019 08:12:14
  2. Blinde studente doctoreert over Nobelprijswinnaar14-10-2019 06:10:48
  3. “Ik moet mensen vaak vragen om mijn hond met rust te laten”30-08-2019 07:08:48
  4. Blindengeleidehond staat centraal in prentenboek12-05-2019 05:05:01
  5. “Als 17-jarige wist ik al dat ik een boek zou schrijven”16-04-2019 06:04:23
  6. Levensverhaal Carla Schaad09-02-2019 09:02:21
  7. Slechtziende Evie schrijft boek03-08-2018 05:08:51
  8. Goorse verhalen over blindengeleidehond gebundeld in boek15-02-2018 11:02:59
  9. Blinde Joseph Mertens (81) stelt biografie voor13-07-2017 07:07:38
  10. Tip: ‘Doe normaal, ik ben alleen maar blind’18-06-2017 05:06:19
  11. Joke van Rooden-Peppelman schrijft boek over haar handicap18-06-2017 11:06:07
  12. Windkracht 618-06-2017 09:06:39
  13. Een boek dat een heldere blik verschaft in een wazige wereld17-06-2017 01:06:29
  14. Boek: Leven met RP – Joke van Rooden02-05-2017 02:05:26
  15. Verkoopinformatie “Graag zien!” van Monique Van den Abbeel12-02-2016 09:02:15
  16. Blinde mama, sterke vrouw04-02-2016 09:02:27
  17. Visio-cliënten verwerken dromen en fantasie in verhalen14-12-2015 07:12:16
  18. Bijlo gebundeld05-12-2015 08:12:58
  19. Agnes van Overveld en Ria Hogers presenteren boek: Windkracht 602-12-2015 08:12:57
  20. Columns gebundeld in ‘Bijlo Kijkt Door’04-11-2015 09:11:16
  21. ‘Heksenhoer, sterf’ – Magie, ketterij en heksenwaan toen en nu (Ugo Janssens)09-10-2015 03:10:57
  22. Een droom: Cindy Baars schreef met minder zicht haar debuutroman02-10-2015 05:10:40
  23. Cees Smit realiseert 500 oogoperaties19-05-2015 06:05:38
  24. Syriër pent fabels neer22-03-2015 08:03:14
  25. Esther Crombag – Blind vertrouwen – Tijd voor Max10-03-2015 06:03:11
  26. Boek blinde wielrenster Esther Crombag10-03-2015 05:03:36
  27. Annemiek, slechtziend, auteur van het boek “+23”10-03-2015 04:03:23
  28. Blinde immigrant uit Syrië brengt boek uit15-01-2015 09:01:11
  29. Thriller ‘Harteloos’ van blinde Cees Smit29-12-2014 09:12:35
  30. Angelique laat haar werk zien04-12-2014 09:12:57
  31. Angelique Ten Holter geeft boek uit16-11-2014 11:11:01
  32. Blinde en dove broers schrijven verhalen06-11-2014 07:11:50
  33. Marloes Bloedjes, oud-leerlinge Visio, brengt boek uit01-10-2014 02:10:04
  34. Recensie: Monique van Roosmalen – Dankbare kinderen huilen niet12-08-2014 10:08:03
  35. Slechtziende Hashim Waheb schijft boek18-06-2014 03:06:03
  36. Blinde auteur Cees Smit: Ik wil het onmogelijke waarmaken16-05-2014 06:05:01
  37. Adrian Mole-schrijfster Sue Townsend overleden12-04-2014 08:04:01
  38. Nieuwe recensies Expeditie Ribbelroute15-01-2014 04:01:01
  39. “Alles of niets” (Abke Kloosterman)31-10-2013 04:10:00
  40. Stichting Zicht in Zicht: Morgen lancering “Expeditie Ribbelroute”14-10-2013 07:10:57
  41. 15 oktober lancering “Expeditie Ribbelroute”11-10-2013 03:10:01
  42. Fantasy- en scifi-auteur Jack Vance overleden30-05-2013 12:05:26
  43. Politievrouw redt roman blinde auteur die met lege pen schreef13-04-2012 04:04:40
  44. Marleen Rozema wint columnwedstrijd25-01-2012 05:01:10
  45. Julius Schellens wint Nederlandse verhalenprijs21-12-2011 07:12:47
  46. Jelka kan haar eigen boek niet lezen25-11-2011 11:11:39
  47. Visueel gehandicapte schrijver wil literaire wereld definitief overtuigen10-11-2011 06:11:18
  48. Het tweede boek van Iris van der Zaag is uit22-10-2011 01:10:37
  49. Bijna blind op zoek naar grenzen23-06-2011 06:06:02
  50. Honderdvijftig jaar oud, maar al dertig jaar leeg07-06-2011 09:06:15
  51. ‘Geen literaire opsmuk’07-06-2011 08:06:50
  52. Visuele beperking kan ook mooi zijn07-06-2011 08:06:46
  53. Slechtziende schrijver doet alles op de tast07-06-2011 08:06:32
  54. Over Annemiek van Munster – ‘Ze kijkt je aan, maar ziet ze ook iets?’07-06-2011 08:06:17
  55. “Geen enkele slechtziende ziet hetzelfde”07-06-2011 08:06:24
  56. Ziende blind07-06-2011 08:06:43
  57. “Elk detail moet kloppen”07-06-2011 08:06:41
  58. Debuutbundel graaft in eigen ziel07-06-2011 08:06:48
  59. De ‘blinde Hitchcock’ schrijft twee boeken07-06-2011 08:06:35
  60. “De vrouw was baas”07-06-2011 08:06:35
  61. ‘Ik zou het graag verfilmd zien’07-06-2011 08:06:00
  62. ‘Blinde Hitchcock’ schrijft nieuwe thriller07-06-2011 08:06:42
  63. Slechtziende ex-schepen schrijft tiende boek07-06-2011 08:06:36
  64. Ziende het onzienlijke07-06-2011 08:06:12
  65. Blind en toch alles zien07-06-2011 08:06:25
  66. Blinde auteur brengt twee boeken uit07-06-2011 08:06:43
  67. “Op het gevoel” van Charlotte Glorie07-06-2011 08:06:43
  68. Net verschenen: ‘Met andere ogen. Het zevende jaar’ (Sabriye Tenberken)07-06-2011 08:06:16
  69. Wim Tonniau wint in Nederland wedstrijd met kortverhaal07-06-2011 06:06:50
  70. Opbrengst boek blinde schrijfster naar Ronald McDonaldhuis07-06-2011 06:06:15
  71. Zien doe je niet alleen met je ogen07-06-2011 06:06:22
  72. Tramlijn 1 centraal in detectiveverhaal07-06-2011 06:06:32
  73. Bijna blinde oud-journalist en -Schellenaar wint ‘Een Nieuw Lied’ van Radio 107-06-2011 06:06:06
  74. Sabriye Tenberken: Mijn weg leidt naar Tibet07-06-2011 06:06:18
  75. Op reis naar de geschiedenis07-06-2011 06:06:25
  76. Blik van Bijlo helderder dan ooit07-06-2011 06:06:00
  77. Vincent Bijlo: Het instituut & Achttienhoog07-06-2011 06:06:28
  78. De blinde vlek van de beschouwing07-06-2011 06:06:30
  79. De blinde werkelijkheid07-06-2011 06:06:15
  80. Otto blikt de wereld in07-06-2011 06:06:57
  81. Jef Verwimp tussen licht en donker07-06-2011 06:06:08
  82. Slechtziende beschrijft zijn levensweg07-06-2011 06:06:26
  83. Oogschaduw, maar geen ogen07-06-2011 06:06:49
  84. ‘Ik ben uitgeïntegreerd’07-06-2011 06:06:52

Laatst bijgewerkt op 7 juni 2011 – 06:09