Integratie in het onderwijs

Introductie

Het centrale thema van dit artikel is de integratie van mensen met een handicap in de dagelijkse maatschappij. Ik zal proberen om het essentieel belang van deze inclusie te bewijzen, als we werkelijk een wereld willen creëren waar niemand uitgesloten wordt. Dit is een pleidooi voor maar ook van meer tolerantie voor gehandicapten. Hoewel we de laatste decennia konden opmerken dat het reusachtige kloof van onbegrip verdwijnt, zijn er aan beide kanten nog steeds veel vooroordelen en valse waarheden, die heel wat vermijdbaar sociaal lijden veroorzaken. Aangezien 2003 als ‘Europees jaar voor personen met een handicap’ werd gekozen, grijpen we deze uitstekende kans met beide handen aan om even te filosoferen over de noodzakelijke veranderingen.

Aangezien ik reeds veertien jaar geconfronteerd wordt met deze dingen – ik werd blind toen ik vijf was – kan ik mijn eigen praktische ervaringen betreffende de mogelijkheden van integratie aanwenden. Daarom beperk ik me tot blinde en slechtziende personen; ik ben trouwens ook niet gekwalificeerd om situaties met betrekking tot andere handicaps correct te beoordelen. Nochtans heb ik van de contacten met rolstoelgebruikers geleerd dat inclusie ook bij hen van essentieel belang is.

België is, vergeleken met vele staten in Europa, één van de landen waar de integratie van visueel andersvaliden zich zeer goed ontwikkelt. Hoewel inclusie nog steeds een geboren utopie is, kan ik de Belgische omstandigheden als een soort richtlijn behandelen. Toch zou ik willen benadrukken dat onze oplossingen zeker niet de beste en de enige zijn, en dat ze nog sterk verbeterd moeten worden.

Achtereenvolgens ga ik de volgende gebieden van de maatschappij behandelen: Onderwijs, arbeidsmarkt, vrije tijd en het beeld in de pers; telkens zal ik proberen om de vraag te beantwoorden hoe efficiënt de inclusie op dit specifieke niveau gerealiseerd zou kunnen worden.

Integratie in het onderwijs

De eerste stap die in de richting van een gezamenlijke gemeenschap zou moeten worden genomen, is het toegankelijk maken van het gewone onderwijssysteem voor kinderen met een visuele handicap. Als de integratie op een dergelijke jonge tijd kan beginnen, zou de acceptatie van blinde en slechtziende personen bijna geen probleem in het latere leven veroorzaken, omdat de jeugdervaringen gewoon worden voortgezet en dus als normaal worden beschouwd.

Historiek

Nochtans is deze aanpak vrij recent en is ze pas tijdens de jaren ’50 en jaren ’60 ontstaan. Toen wilden vele mensen een gespecialiseerde en een aangepaste behandeling voor gehandicapte kinderen. Bijgevolg werd het ‘bijzonder onderwijs’ geboren. Deze evolutie werd eigenlijk gemotiveerd door de idee dat een kind met uitzonderlijke behoeften zich op zijn eigen ritme moet ontwikkelen, wat hem zou moeten helpen om tot een positiever zelfbeeld te komen. Deze beweging zegt dat, als dergelijke leerlingen naar gewone scholen gingen, ze tijdens een gewone les niet zouden kunnen volgen, en daarom zouden ze vroeg of laat toch opgeven. Ik zal later aantonen dat deze redenering een illusie was.

Er kwam reeds reactie op deze gedachte in de jaren ’60, toen een nieuwe groep zich toelegde op de gelijke rechten voor mensen met een handicap. Deze emancipatiebeweging zag deze afzonderlijke scholen als sociaal discriminerend. In 1977 bracht Italië als eerste land een inclusieprogramma in zijn onderwijssysteem in. Dit werd gevolgd door Spanje, Engeland en Scandinavië. Daar is tegenwoordig de integratie duidelijk en wordt het zelfs door de wet voorgeschreven. België en Nederland waren tijdens de jaren ’80 aan de beurt.

Een belangrijke stap werd gezet in 1993, toen de V.N. het recht op Geïntegreerd Onderwijs in de Standaardregels van Gelijke Rechten voor Mensen met een handicap opnam. Één jaar later formuleerde Unesco veel praktische richtlijnen tijdens de conferentie in Salamanca.

Redenen voor integratie

We bereiken de kern van mijn pleidooi omdat we nu verscheidene fundamenteel menselijke argumenten gaan bespreken die de noodzaak van inclusie zullen aantonen.

Eerst en vooral moeten we inzien dat leerlingen die opgroeien en worden opgeleid in een gesloten maatschappij (een speciale school) sociaal benadeeld worden. Ze worden omringd door mensen die hun situatie zeer goed kennen, en daarom willen we geloven dat ze in hun eigen wereld werkelijk gelukkig zijn. En waarschijnlijk zijn ze dat ook in het begin, maar we moeten niet vergeten dat dit enkel uit onwetendheid is. Veel van deze instituten zijn worden verbonden met een internaat, en dus verlaten de kinderen dit spreekwoordelijk eiland enkel in het weekend. De contacten met ziende personen zijn ook te beperkt, en daarom zijn de blinden en slechtzienden zich zelfs niet bewust van dit communicatieprobleem. Meestal voelen ze zich comfortabel en beschermd in hun kleine gemeenschap, maar eens ze 18 jaar zijn en afscheid moeten nemen van het instituut, worden ze geconfronteerd met vele moeilijkheden en vragen, waarvan ze eerst niet wisten dat ze bestonden. Ze komen vooroordelen en misverstanden tegen. Ze zien elke persoon, die niet met gehandicapten te maken hebben, als vooringenomen en kleingeestig. Uiteindelijk proberen ze zelfs niet meer om anderen van al hun mogelijkheden en bekwaamheden te overtuigen; ze leggen zich er bij neer en leiden een teruggetrokken leven. Gelukkig slagen enkele sterke persoonlijkheden er in om zich op de universiteit of op de arbeidsmarkt te integreren. Nochtans is dit slechts voorbehouden aan een beperkte minderheid. Daarom zouden we dit ganse pijnlijke verhaal moeten vermijden, dat ons aan doet denken aan “de overleving van de sterksten”.

Uit wetenschappelijk standpunt kunnen we vele bronnen citeren die verklaren dat de integratie noodzakelijk is om de intelligentie van het kind, zijn karakter en zijn sociale capaciteiten te ontwikkelen. Het idee dat ik vroeger reeds meldde, nl. dat een leerling zich op zijn eigen tempo moet ontwikkelen, is gebaseerd op de redenering dat ontwikkeling gerijpt wordt door de aangeboren geestelijke capaciteiten. Niettemin wordt nu steeds duidelijker dat deze ontwikkeling een uiterst complexe interactie tussen erfelijke kenmerken en sociaal milieu is. De algemene intelligentie wordt ongetwijfeld verbonden met de stimulatie door de omgeving. Terwijl deze constructieve wisselwerking een onbetwistbaar feit m.b.t. de evolutie van de persoonlijkheid en het sociale gedrag is, blijkt het dat beide intelligentie-elementen uit meer dan enkel erfelijke factoren voortvloeien. Dit is het zogenaamde ‘ecologische ontwikkelingsmodel’. Op dit vlak kunnen we enerzijds stellen dat een andersvalide kind het ritme van de normale lessen vertraagt, maar dat anderzijds de leerling, bij aanmoediging door zijn omgeving, les op dezelfde snelheid volgt. Dit feit werd bevestigd door verscheidene studies van Unesco.

Een kind dat bijgevolg als ‘gehandicapte persoon’ wordt grootgebracht, creëert een gelijkaardige sociale identiteit, wat betekent dat het meer hulp nodig heeft en dat het passiever is. Hoewel de kans in het geïntegreerde systeem wel minder groot is, loopt een leerling daar ook dit risico en daarom zou de werking van inclusie zeer bewust moeten worden gecontroleerd. Onder ziende jongeren leert een blinde of slechtziende student dat zijn behoeften niet altijd meteen bevredigd kunnen worden, dat hij aandacht aan anderen moet kunnen schenken en dat hij zich in de ‘normale wereld’ moet aanpassen. Anderzijds leren zijn klasgenoten om fysieke verschillen en afwijkende levensstijlen te waarderen en te respecteren. Dit laatste belangrijke deel wordt vaak verwaarloosd, omdat we niet genoeg inzien dat vele vooroordelen uit de onwetendheid van onze kinderjaren voortgekomen zijn. Een ziende persoon die reeds gehandicapte vrienden tijdens zijn jeugd heeft gekend, zal bijvoorbeeld nooit andersvalide collega’s in zijn professioneel leven discrimineren. Zo is het wel een verrijking aan beide kanten, en zullen ze beter de woorden van Bertrand Russell’s begrijpen: De “individualiteit brengt verschillen en de uniformiteit betekent dood.”

Methodes om de theorie uit te voeren

Blijkbaar zijn in België enkele structurele maatregels vereist om naar een geïntegreerd onderwijs over te schakelen. Dit omdat de werkelijkheid in veel andere landen aantoonde dat de handhaving van zowel speciale en inclusieve systemen teveel onderwijskosten met zich meebrengt. Concreet betekent het dat, als we voor integratie opteren, we het radicaal moeten doen, voordat het een illusie is om de keuze tot de ouders en de kinderen over te laten, en te denken dat wij hen verscheidene opties kunnen aanbieden.

Nu zullen we ons concentreren op de vraag hoe we alle voorgaande theorie kunnen uitvoeren. Laten we bijvoorbeeld eens kijken welke aangepaste materialen een blinde of slechtziende student nodig heeft. Overigens is het begrip ‘slechtzienden’ een uiterst moeilijk uit te leggen begrip, aangezien er vele verschillende types en gradaties zijn. Elk geval is specifiek en moet door een specialist onderzocht worden. Dan kan het kind de correcte glazen, lenzen of loepen krijgen. Vandaag de dag is de computer ook voor hen de grootste hulp, net zoals bij blinde jongeren. Er is hoofdzakelijk één ding dat een blinde persoon gebruikt, en dat is de zogenaamde ‘brailleleesregel’; deze regel wordt onder het toetsenbord van een normale PC gezet en wordt dan aangesloten. De brailleregel reproduceert de tekst in braille die op het scherm staat. Door middel van bepaalde softwarepakketten zijn Internet en vele andere toepassingen toegankelijk voor braillegebruikers. Deze technische revolutie heeft vele significante gevolgen, aangezien de leraar geen braille meer moet kennen, omdat hij nu kan volgen op het scherm wat zijn leerling schrijft, en dat het kind nu zelf toegang tot vele informatiebronnen verkrijgt.

De schoolboeken moeten in een leesbare vorm voor beide groepen worden omgezet, respectievelijk in grootletterdruk en in braille of in digitaal formaat. Een paar gespecialiseerde centra worden belast met deze job van het bewerken van en tegenwoordig het inscannen van de boeken.

Het volgende punt betreft het onderwijspersoneel, aangezien ze vaak bezwaar maken dat de integratie een verlies van banen in het bijzonder onderwijs zou veroorzaken en dat het de leraren in gewoon onderwijs zou verplichten om zich om te scholen. Beide verklaringen zijn ongegrond, omdat enkel de werkmethodes veranderen, en verder niets anders. Praktisch is de situatie als volgt: Een specialist – een opvoeder uit een speciale school – ontmoet zijn student die geïntegreerd is in het gewone systeem gedurende vier uren per week. Zo kan hij de leerling met om het even welk probleem helpen en de klassenleraar steunen door bijvoorbeeld de omzetting van extra taken of testen in braille of grootletterdruk. Het bijzonder onderwijssysteem verdwijnt niet, omdat het kan toegepast worden bij kinderen die meer behoefte hebben aan fysiotherapie. Het enige wat dus gevraagd wordt van een gewone leraar is wat goodwill, het aangaan van de uitdaging en openstaan voor nieuwe ideeën. De speciale opvoeder (een GON-begeleider) moet dan deze studenten naar een open wereld leiden, in plaats van hen in een gesloten maatschappij te onderwijzen.

Om dit hoofdstuk te besluiten, behandelen we het financiële deel van deze zaak, aangezien dit blijkbaar de moeilijkste hindernis is. Nochtans kost het gehele project niet meer dan de oude gegeven structuur, omdat het geld dat normaalgezien aan gebouwen en onderhoud in het bijzonder onderwijs besteedt wordt, gebruikt kan worden voor extra materiaal zoals brailleleesregels. Verder is het vervoer van de leerlingen veel goedkoper wanneer ze naar de lokale school gaan, omdat ze geen lange afstand moeten reizen om naar de speciale school te gaan. De uitgaven voor het personeel en de boeken stijgen niet, zoals ik eerder verklaarde. De overheid, of specifieker het Ministerie van Onderwijs, zou andere prioriteiten moeten vastleggen, en alle beschikbare middelen gebruiken opdat wij een nieuwe richting, de nieuwe weg naar inclusie konden inslaan.

Praktische zaken en voorbeelden

Ik ben geboren in het begin van de jaren ’80; dit is dus de generatie die alle structurele veranderingen reeds had ondergaan. Die generatie was trouwens getuige van het belangrijke keerpunt in de jaren ’90 toen België het oude systeem opgaf en het GON-project (Nederlandse afkorting voor Geïntegreerd Onderwijs) definitief van start ging. Tijdens het basisonderwijs ging ik naar een school voor kinderen met een visuele handicap, en vanaf mijn twaalfde jaar ben ik naar een gewone secundaire school gegaan; daarom kan ik beide systemen vergelijken. Hoewel ik voor de toekomst uiterst goed voorbereid was en ik een prachtige leraar in mijn basisschool had, voelde ik mij er nooit gelukkig omdat mijn sociale contacten tot het instituut beperkt werden. We mogen de moeilijkheden niet onderschatten die een jongere tegenkomt wanneer zijn klasgenoten veel ouder zijn dan hem, en dit is vaak het geval in een dergelijke gespecialiseerde omgeving. Niettemin, wanneer ik over mijn secundair onderwijs nadenk, kan ik zeggen dat het daar ook niet steeds rozengeur en maneschijn was, maar genoot ik toch veel meer van deze atmosfeer. Aangezien je al vanaf het prille begin met anderen opgroeit, accepteren ze je zoals je bent, en wordt de handicap zelfs vergeten. Mijn hele leven is veranderd sinds dat belangrijke moment, en daar liggen de wortels van mijn recentere evolutie en persoonlijkheid.

Ik ervoer dat je niet snel voorbij de grens van je sterkte zit; wat je nodig hebt, is de wil om je doel te bereiken, om gewoon verder te gaan. En bijgevolg blijft het resultaat niet lang weg: Bijna al mijn leraren in het gewone onderwijs reageerden zeer positief. Ik kon elk onderwerp perfect volgen, aangezien ik zelfs met cijfers voor wiskunde en fysica kon werken. Deze werden omgezet in een bepaald soort document dat verwarmd werd in een oven, om zo de zwarte lijnen voelbaar te maken. Ik sloot me aan bij elke activiteit bij lichamelijke opvoeding, en als ik uitzonderlijk aan een oefening zoals basketbal of tennis niet kon deelnemen, oefende ik een andere sport zoals krachttraining.

We zijn inderdaad ook realistisch en houden rekening met de potentiële problemen. Niettemin moeten we zeker niet overdrijven, aangezien dat slechts praktisch onaangename en geen fundamentele belemmeringen zijn. Net zoals veel andere kinderen met een visuele handicap, kreeg ik verscheidene jaren mijn brailleboeken veel te laat. Dat is niet werkelijk verbazend, als je het reusachtige aantal aanvragen in overweging neemt, die de verantwoordelijke centra op een korte periode moeten behandelen, namelijk in het begin van het schooljaar. Na een tijdje ken je de handel en de wandel hiervan, en ben je niet meer verrast over dergelijke gebeurtenissen. Toen ik vorig jaar naar de universiteit ging, kwam de oplossing vanzelf, omdat veel van mijn professoren me hun cursussen in elektronisch formaat konden geven, wat natuurlijk heel wat werk bespaart. Dit argument is ook de hoeksteen van een Italiaanse overeenkomst uit 2001 die bepaalt dat de uitgeverijen onmiddellijk hun schoolboeken in digitaal formaat aan de brailledrukkerijen moeten leveren; op deze wijze wordt heel wat inscanwerk vermeden.

Ik zou willen benadrukken dat het prachtigste aspect van mijn geïntegreerd leven de sociale contacten zijn die ik ver buiten de schoolmuren heb opgebouwd. In mijn vrije tijd ging ik met mijn ziende klasgenoten uit, heb ik samen met hen gesport; kortom heb ik een gewoon leven geleid. Gelukkig bood mijn omgeving me de geweldige kans om de onbekende buitenwereld te ontdekken en heb ik die met beide handen gegrepen. Maar vaak ben ik bang dat ik nog tot één van de weinige gelukkigen behoor.

Wat zal er in de toekomst gebeuren?

In België begeleidt het geïntegreerde onderwijs reeds meer dan duizend studenten in de basis-, secundaire en hogere cycli. Niettemin worden er in veel andere landen proefprojecten opgestart en de eerste pogingen worden ondernomen. Toch zal dit nog heel wat initiatief vereisen als ze werkelijk de duik willen nemen. Vele leden van de betrokken groepen – leraren, ouders en kinderen – blijven twijfels hebben over het uiteindelijke resultaat van inclusie. Dit scepticisme is vaak toe te schrijven aan een gebrek aan informatie, en daarom moeten we de discussie voortzetten en hen ervan overtuigen dat hun aarzeling op valse waarheden gebaseerd is.

Waarschijnlijk zal er al binnen twintig jaar een inclusief onderwijssysteem in meeste de EU-lidstaten zijn, en dat betekent dat een andere generatie de sociale gevolgen van deze uitsluiting moet dragen. De tijd dringt dus. We moeten dit onderwerp bekend maken bij de personen die hierbij rechtstreeks betrokken zijn, omdat de eerste noodzakelijke basis de wil is om dit te realiseren, en dit heeft enerzijds invloed op het onderwijzend personeel maar anderzijds ook op de families en de kinderen zelf.

Bron: Piet Devos

Delen
Share on Facebook0Tweet about this on Twitter0Share on Google+0Share on LinkedIn0Email this to someonePrint this page

  1. Nieuwe EU-regels moeten leven gehandicapten makkelijker maken17-11-2018 08:11:22
  2. Steeds meer discriminatieklachten van mensen met een beperking13-06-2018 08:06:50
  3. Vaker discriminatie van gehandicapten en chronische zieken16-04-2018 07:04:58
  4. Nooit eerder zoveel klachten over discriminatie gehandicapten16-04-2018 07:04:55
  5. De samenleving maakt mij gehandicapt27-02-2018 09:02:07
  6. Ik ben blind en keek naar Taboe: ‘De maatschappij maakt van mijn blindheid een beperking’15-02-2018 11:02:57
  7. Mensen met een beperking? “Noem het zoals het is: handicap”24-01-2018 11:01:39
  8. ‘Zolang televisiemakers een handicap als angstaanjagend beschouwen, komen we nooit verder’19-01-2018 01:01:14
  9. ‘Mensen met beperking slechter af’23-12-2017 09:12:32
  10. VN-verdrag handicap nog onvoldoende geïmplanteerd in Nederland01-12-2017 09:12:06
  11. Advies aanvraag VN-verdrag handicap22-10-2017 10:10:35
  12. Brussels parlement neemt uitgebreidere anti-discriminatiewetgeving aan21-09-2017 02:09:30
  13. EU geeft mensen met beperking vlottere toegang tot smartphones, transport en gebouwen16-09-2017 07:09:12
  14. Mensen met een handicap moeten makkelijker toegang krijgen tot producten en diensten14-09-2017 10:09:26
  15. Nederland laat mensen met een beperking links liggen25-07-2017 02:07:41
  16. Houten – Doel: Iedereen kan meedoen05-07-2017 03:07:24
  17. Opbrengst “Blind voor 1 dag” editie 201705-07-2017 01:07:46
  18. Handicap blijft extra handicap24-06-2017 12:06:54
  19. Overheid moet beter inclusie van mensen met handicap opvolgen23-06-2017 10:06:19
  20. Mensen met een beperking kunnen onvoldoende participeren in de samenleving23-06-2017 05:06:58
  21. Inclusiespiegel Vlaanderen 201623-06-2017 03:06:02
  22. Resultaten crisiscommunicatie bij kwetsbare groepen online23-06-2017 08:06:03
  23. Meer klachten over discriminatie van gehandicapten18-06-2017 03:06:03
  24. De vijf belangrijkste knelpunten voor mensen met een beperking in Nederland15-06-2017 10:06:51
  25. Marina (12) bewijst: blinden kunnen paardrijden, fietsen én vloggen14-06-2017 09:06:51
  26. Blinde man verklapt wat nou het ergst is aan blind zijn14-06-2017 05:06:16
  27. Column “Blind”14-06-2017 03:06:45
  28. Blind autoruiten wassen14-06-2017 03:06:56
  29. “België moet tandje bijsteken voor integratie mensen met een handicap”13-06-2017 02:06:19
  30. Videoverhalen “Zonder grenzen”12-06-2017 04:06:45
  31. Blinden en slechtzienden en hun “bijzondere” activiteiten10-04-2017 01:04:21
  32. “België moet tandje bijsteken voor integratie mensen met een handicap”02-01-2017 06:01:50
  33. ROC mocht blinde vrouw niet afwijzen27-07-2016 08:07:55
  34. Toegankelijkheid voor mensen met beperking geborgd14-07-2016 06:07:28
  35. Nieuw beleid nodig voor mensen met oogaandoening02-06-2016 07:06:39
  36. Wetgeving tegen discriminatie van personen met handicap uitgebreid15-04-2016 10:04:48
  37. ‘Ook invalide moet Senaat in kunnen’13-04-2016 06:04:10
  38. Nieuwe e-module intercultureel werken in de zorg Amsterdam01-04-2016 09:04:45
  39. In Polen vechten visueel gehandicapten voor hun rechten01-04-2016 08:04:49
  40. Historische dag: Tweede Kamer stemt in met VN-verdrag21-01-2016 09:01:57
  41. Kamerdebat VN-Verdrag Rechten voor mensen met een beperking15-01-2016 10:01:33
  42. KNGF Geleidehonden geeft Tweede Kamer sleutel ratificatie VN-verdrag12-01-2016 11:01:52
  43. Behandel mensen met een beperking niet langer apart15-12-2015 09:12:56
  44. VN-verdrag voor mensen met een beperking11-12-2015 07:12:51
  45. Daar zijn geen woorden voor03-10-2015 08:10:17
  46. Overheid nog werk inzake rechten van personen met een handicap01-10-2015 05:10:54
  47. ‘We zijn nog altijd tweederangsburgers’01-10-2015 05:10:54
  48. Contactpersoon voor gehandicapten in alle federale kabinetten en administraties01-10-2015 05:10:54
  49. Ieder(in) stelt zich voor!01-10-2015 05:10:53
  50. Campagne VN-Verdrag inzake de Rechten van Personen met een Handicap (VRPH)01-10-2015 05:10:53
  51. Plasterk ‘vergeet’ mensen met handicap in actieplan01-10-2015 05:10:53
  52. Ieder(in) nieuwe koepelorganisatie van mensen met een beperking of chronische ziekte01-10-2015 05:10:53
  53. ‘België schendt VN-regels voor gehandicapten’01-10-2015 05:10:53
  54. Ieder(In) en Platform VG presenteren PR-Team NL voor iedereen01-10-2015 05:10:53
  55. Nederlander: ‘Buurman of collega met handicap geen probleem’01-10-2015 05:10:53
  56. De schaduw van ‘de Rechten van Personen met een Handicap’01-10-2015 05:10:53
  57. Je rechten als persoon met een handicap01-10-2015 05:10:53
  58. Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap01-10-2015 05:10:25
  59. ‘Gemeente Rotterdam discrimineert blind echtpaar’01-10-2015 04:10:26
  60. iedereeNModel: Wie je ook bent, je kan een voorbeeld zijn!01-10-2015 04:10:26
  61. Georgia Venetakis (27), Meldert01-10-2015 04:10:26
  62. Leefwereld: Exclusief diner met een kus van de kelner01-10-2015 04:10:26
  63. Actrice mag nachtclub niet in met blindenstok01-10-2015 04:10:26
  64. Wetgeving Gelijke kansen / Gelijke rechten01-10-2015 04:10:28
  65. Discriminatiewetgeving in België01-10-2015 04:10:11
  66. Wetgeving discriminatie en gelijke rechten in België01-10-2015 04:10:43
  67. Honderden rolstoelen palmen Europese wijk in Brussel in01-10-2015 07:10:20
  68. “Willen actief deelnemen aan maatschappij, niet geleefd worden”01-10-2015 07:10:48
  69. Scheiden: Ouderlijk gezag en een beperking hebben23-07-2015 12:07:08
  70. Beperking geen belemmering bij voogdijzaken16-07-2015 02:07:02
  71. Maak kennis met Mentor Support!07-07-2015 07:07:27
  72. ‘Zorgkinderen kunnen ook naar reguliere kinderopvang’26-06-2015 05:06:42
  73. Zo voelt het als je een beperking hebt25-06-2015 08:06:33
  74. Minister Peeters ontmoet blinden en slechtzienden in Middelheimpark23-06-2015 08:06:48
  75. Instemming plan van aanpak VN-verdrag gehandicapten16-06-2015 09:06:41
  76. Europees parlement keurt resolutie over rechten van personen met een handicap goed16-06-2015 06:06:43
  77. Kabinet stemt in met plan van aanpak VN-verdrag rechten van personen met een handicap13-06-2015 07:06:44
  78. Een onzichtbare minderheid03-06-2015 08:06:34
  79. Mensen met beperking nog altijd op grote schaal uitgesloten21-05-2015 06:05:27
  80. Campagne voor gelijke positie gehandicapten trapt af bij de VARA16-05-2015 01:05:18
  81. “Europa werkt mee aan participatie mensen met een beperking”09-05-2015 07:05:55
  82. Horizon College Hoorn discrimineerde blind meisje08-04-2015 06:04:16
  83. Jongeren met en zonder beperking maken clip10-03-2015 08:03:07
  84. Inleven in wereld van blinden – Campagne visuele handicap – VTM Nieuws10-03-2015 08:03:52
  85. Inleven in wereld van blinden – Campagne visuele handicap – VRT Nieuws10-03-2015 08:03:24
  86. Hoe omgaan met blinden?10-03-2015 08:03:20
  87. Gelijke kansen en diversiteitsplan van de Vlaamse Overheid toegelicht en besproken in het parlement25-02-2015 08:02:58
  88. ‘Ik heb een droom’ (door Vincent Bijlo)24-02-2015 07:02:30
  89. Waarom praten mensen op kleinerende wijze tegen mensen met een handicap?09-02-2015 08:02:15
  90. Twee CD&V-raadsleden in OCMW voor de prijs van één04-01-2015 09:01:02
  91. Gehandicapte wordt te veel uitgesloten06-10-2014 08:10:11
  92. België moet meer werk maken van inclusie van personen met een handicap04-10-2014 10:10:02
  93. Inclusieve samenleving27-06-2014 12:06:02
  94. Inclusie in Vlaanderen: Ja, maar niet teveel16-01-2014 04:01:06
  95. Paus over problemen van mensen met een handicap14-01-2014 12:01:48
  96. 3 generaties Deel 329-09-2013 07:09:30
  97. 3 generaties Deel 120-09-2013 04:09:47
  98. “Een handicap kan ook een cadeau zijn”16-09-2013 05:09:24
  99. Grote belangstelling voor allereerste uitreiking Handi-Awards19-05-2013 06:05:19
  100. “Hoog tijd voor een nieuwslezer in rolstoel01-06-2012 07:06:28
  101. Bisdom Breda start project voor meer integratie van mensen met beperking16-01-2012 06:01:30
  102. “Wij komen vaak achteraan”05-06-2011 01:06:24
  103. Bij de jeugdbeweging05-06-2011 01:06:11
  104. Biografie van Gerrie Henderson Elbrink05-06-2011 01:06:11
  105. Als het kind maar een naam heeft – Wat heet anders?05-06-2011 12:06:18
  106. Uit het dagboek – Monique en Robin05-06-2011 12:06:14
  107. Humor slijpt de scherpe kantjes van verdriet05-06-2011 11:06:50
  108. Al twintig jaar actief voor slechtzienden05-06-2011 11:06:08
  109. Évacuez ces îles!05-06-2011 11:06:04
  110. Ontruim het eiland05-06-2011 10:06:18
  111. Lede werkt aan integratie van gehandicapten05-06-2011 10:06:40
  112. Integratie op de arbeidsmarkt05-06-2011 10:06:27
  113. Integratie in het onderwijs05-06-2011 10:06:07
  114. Integration in the education system05-06-2011 10:06:34
  115. Integration on the labour market05-06-2011 10:06:03
  116. Integratiedoelstellingen rond blinde en slechtziende personen05-06-2011 10:06:38
  117. Integratie van gehandicapten05-06-2011 10:06:49
  118. Stijlvol schrijven over mensen met een handicap05-06-2011 10:06:23
  119. Charter voor integratie van gehandicapten05-06-2011 10:06:10
  120. Slechte start, verrassend goed leven05-06-2011 10:06:05
  121. Europa heeft 12 miljoen euro veil voor integratie gehandicapten29-05-2011 12:05:50

Laatst bijgewerkt op 1 oktober 2015 – 10:57